Burcad-badeednimada ka jirta xeebaha Soomaaliya ayaa mar kale soo jiidatay dareenka caalamka, kadib markii ay sanadkan soo kordheen dhacdooyin la xiriira afduubka iyo weerarrada ka dhanka ah maraakiibta ganacsiga.
Dhacdadii ugu dambeysay ee sida weyn loo hadal hayo ayaa ahayd afduubka markabka MV LUTUF, kaas oo 17-kii Agoosto lagu qabsaday xeebaha Puntland. Markabka ayaa ugu dambeyn la sii daayay kadib howlgal ay dowladda Soomaaliya sheegtay inay si wadajir ah u fuliyeen ciidamada Soomaaliya iyo Turkiga, inkastoo la sheegay in lacago badan ay qaateen burcad-badeednimada.
Wasaaradda Gaashaandhigga Soomaaliya ayaa sheegtay in intii uu socday howlgalka lagu burburiyay afar doonood oo ay burcad-badeeddu adeegsanayeen, isla markaana 14 burcad-badeed ah la dilay. Warbixinno kale ayaa muujiyay in Puntland ay su’aalo ka keentay sida markabka loo sii daayay, iyadoo sheegashadaas aan si madax-bannaan loo xaqiijin.
Hay’adda Caalamiga ah ee Badaha, IMO, ayaa horay uga digtay kororka weerarrada burcad-badeedda ee Gacanka Cadmeed iyo biyaha ku dhow Soomaaliya. Hay’addu waxay sheegtay in dhacdooyinka cusub ay muujinayaan in khatarta burcad-badeednimadu aysan weli dhammaan, iyadoo ugu baaqday in la qaado tallaabooyin degdeg ah oo lagu ilaalinayo badmaaxiinta iyo maraakiibta.
Xeebaha Soomaaliya ayaa ka mid ah meelaha ugu dheer Afrika, waxaana muddo dheer jiray walaac ku saabsan in kooxaha burcad-badeedda ay ka faa’iideystaan baaxadda xeebaha iyo awoodda xaddidan ee lagu ilaalinayo biyaha dalka.
Soo noqoshada weerarrada noocan ah waxay saameyn ku yeelan kartaa ganacsiga badda, maadaama shirkadaha maraakiibta ay kordhin karaan kharashaadka amniga iyo caymiska, halka qaar ka mid ah maraakiibta ay dooran karaan inay beddelaan waddooyinka ay maraan.
Arrintan ayaa sidoo kale saameyn ku yeelan karta sumcadda Soomaaliya iyo dadaallada dowladda ee lagu dhisayo amniga xeebaha.
Burcad-badeednimadu waa dambi culus marka loo eego sharciga Soomaaliya iyo xeerarka caalamiga ah ee badda.
Xeerarka caalamiga ah, gaar ahaan Qodobka 101 ee Heshiiska Qaramada Midoobay ee Sharciga Badaha (UNCLOS), waxay burcad-badeednimada ku qeexaan falal sharci-darro ah oo ay ka mid yihiin rabshad, qabasho ama dhac loo geysto markab ama dadka saaran, gaar ahaan marka falkaasi ka dhaco badda sare ama meel ka baxsan awoodda sharci ee dowlad.
Soomaaliya sidoo kale waxay leedahay hay’adaha iyo qaab-dhismeedka sharci ee wax looga qabanayo dambiyada badda. Xafiiska Xeer Ilaaliyaha Guud wuxuu leeyahay Maritime Crimes Unit, oo loo xilsaaray baarista iyo dacwad-ku-oogista dambiyada ka dhaca badda, oo ay ku jirto burcad-badeednimada.
Sidoo kale, Soomaaliya waxay 2017 saxiixday wax-ka-beddelka Jeddah ee Xeerka Jabuuti, kaas oo xoojinaya iskaashiga dalalka gobolka ee la dagaallanka burcad-badeednimada iyo dambiyada kale ee badda.
Sharciga iyo heshiisyada caalamiga ah waxay dowladda Soomaaliya siinayaan mas’uuliyad muhiim ah oo ku saabsan la dagaallanka burcad-badeednimada iyo ilaalinta biyaha dalka.
Qaramada Midoobay waxay hore u adkaysay in dowladda Soomaaliya ay leedahay mas’uuliyadda koowaad ee la dagaallanka burcad-badeednimada ka dhacda xeebaha dalka, iyadoo sidoo kale muhiimad la siiyay in dadka lagu eedeeyo dambiyada burcad-badeednimada la baaro lana horgeeyo maxkamadaha.
Tani waxay ka dhigan tahay in haddii koox burcad-badeed ah la qabto, tallaabada sharci ahaan muhiimka ahi aysan ku ekaan karin qabashada oo keliya, balse loo baahan yahay baaritaan, caddeymo iyo dacwad maxkamadeed.
Khabiirro iyo hay’adaha la socda amniga badda ayaa muddo dheer tilmaamay in burcad-badeednimada ay xiriir la leedahay arrimo ay ka mid yihiin saboolnimada, shaqo la’aanta, daciifnimada hay’adaha amniga iyo awoodda xaddidan ee lagu ilaalinayo xeebaha.
Sidaas darteed, la dagaallanka burcad-badeednimada kuma eka oo keliya hawlgallo ciidan oo lagu badbaadinayo maraakiibta la afduubto, balse wuxuu sidoo kale u baahan yahay in la xoojiyo ilaalada xeebaha, sharciga, maxkamadaha iyo fursadaha dhaqaale ee dadka ku nool deegaanada xeebaha.
Markabka MV LUTUF ayaa la sii daayay, waxaana dhacdadaasi hadda loo aqoonsaday inay xirmatay marka loo eego hay’adaha la socda ammaanka badda. Si kastaba, MSCIO waxay maraakiibta ku dhow xeebaha Soomaaliya kula talisay inay muujiyaan feejignaan dheeraad ah.
Sidaas darteed, inkastoo burcad-badeednimadu aysan weli gaarin heerarkii ugu sarreeyay ee Soomaaliya lagu arkay sannadihii 2010–2011, dhacdooyinka cusub waxay muujinayaan in khatartu aysan gebi ahaanba meesha ka bixin.
Soomaaliya iyo saaxiibbadeeda caalamiga ah ayaa hadda wajahaya caqabad ah sidii looga hortagi lahaa in dhacdooyinka cusub ay isu beddelaan mowjad kale oo burcad-badeednimo ah.
Ugu Dambeyn: Soo noqoshada weerarrada burcad-badeedda waxay Soomaaliya gelin kartaa cadaadis cusub oo dhinaca amniga iyo dhaqaalaha ah. Xoojinta ciidamada ilaalada xeebaha, fulinta sharciga, maxkamadaha iyo iskaashiga caalamiga ah ayaa muhiim u noqon doona ka hortagga in burcad-badeednimadu mar kale xoog ku yeelato xeebaha Soomaaliya.
