Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya, Axmed Macallin Fiqi, ayaa digniin culus u diray siyaasiyiinta mucaaradka, isagoo ka hadlay khatarta uu sheegay inay ka dhalan karto abaabul ciidan, sameysashada maleeshiyaad iyo tallaabo kasta oo wax u dhimi karta amniga iyo xasilloonida Soomaaliya.
Fiqi ayaa sheegay in aan loo dulqaadan doonin cid kasta oo isku dayda inay gacanteeda u taagto waxyeellada amniga dalka, isagoo si gaar ah farriintiisa ugu jeediyay siyaasiyiinta mucaaradka ee lagu eedeeyay inay abaabulayaan ciidamo ama maleeshiyaad.
“Yaan naxariis loo sameyn cid kasta oo gacanteeda soo taagta oo amniga dhibaateyso. Nimankan mucaaradka haddii ay abaabulaan maleeshiyaad, gacan bir ah ha lagu qabto.”
Hadalkan ayaa kusoo beegmaya xilli Soomaaliya ay ku jirto xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah, iyadoo ay weli taagan yihiin khilaafaadyo u dhexeeya dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah siyaasiyiinta mucaaradka iyo maamul-goboleedyada.
Wasiirka Gaashaandhigga ayaa hadalkiisa ku adkeeyay qiimaha amniga Soomaaliya, isagoo sheegay in dalka uu bixiyay naf iyo dhaqaale badan si loo helo amni iyo xasillooni.
Fiqi wuxuu sheegay in aysan habboonayn in koox ama shaqsi siyaasadeed uu halis geliyo amniga dalka kadib dadaallo iyo dagaallo badan oo lagu soo bixiyay naf Soomaaliyeed.
“Amniga aan walaal qaali ah ku weynay ayaa 4 milyan oo lacag ah oo fudud lagu soo qadanayaa,” ayuu yiri Fiqi, isagoo ku celiyay baaqiisa ah in aan loo naxariisan cid kasta oo isku dayda inay waxyeello u geysato amniga.
Hadalkan wuxuu muujinayaa sida dowladda federaalku u aragto amniga inuu yahay arrin mudnaan gaar ah leh, gaar ahaan xilli ciidamada Soomaaliya ay weli dagaal kula jiraan Al-Shabaab, isla markaana dowladda ay isku dayeyso inay si buuxda ula wareegto mas’uuliyadda amniga dalka.
Digniinta Fiqi ma aha markii ugu horreysay ee dowladda federaalku mucaaradka ku eedeyso inay siyaasadda ku dhex darayaan awood ciidan.
Intii lagu jiray xiisaddii siyaasadeed iyo iska horimaadyadii Muqdisho ee 2026, Fiqi wuxuu mucaaradka ku eedeeyay inay xaaladda siyaasadeed militaraynayaan, isagoo sheegay in dowladda aysan oggolaan doonin in xoog iyo maleeshiyaad lagu qabsado awoodda ama lagu hor istaago dowladda.
Eedeymahaas ayaa ka dhashay xaalad siyaasadeed oo aad u kacsan, iyadoo dhinacyada dowladda iyo mucaaradka ay midba midka kale ku eedeeyay masuuliyadda sii xumaanshaha xaaladda.
Dhinaca mucaaradka, qaar ka mid ah siyaasiyiinta ayaa dowladda ku eedeeyay inay adeegsanayso ciidamada dowladda si ay cadaadis siyaasadeed ugu saarto mucaaradka.
Sidaas darteed, hadalka Fiqi wuxuu kusoo dhacayaa jawi ay labada dhinac isku hayaan arrimo la xiriira awoodda dowladda, doorashooyinka, dastuurka iyo qaabka loo maamulayo dalka.
Soomaaliya waxay muddo dheer la tacaalaysay saameynta ay leedahay in siyaasadda lagu daro awood ciidan iyo maleeshiyaad ku saleysan dano siyaasadeed ama deegaan.
Marka koox siyaasadeed ay yeelato ciidan ama maleeshiyaad gaar ah, waxaa kordhi kara khatarta iska horimaad hubeysan, gaar ahaan haddii khilaafka siyaasadeed uu gaaro meel aan wada-hadal lagu xallin karin.
Taariikhda Soomaaliya waxay muujinaysaa in khilaafaad siyaasadeed oo isu beddela iska horimaad hubeysan uu sababi karo barakac, dhimasho, burbur hantiyeed iyo in hay’adaha dowladda ay daciifaan.
Sidaas darteed, digniinta Fiqi waxay taabaneysaa arrin amni oo xasaasi ah: in ciidanka iyo hubka aysan noqon aalad lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed.
Hadallada Fiqi waxay sidoo kale kusoo beegmayaan xilli dowladda federaalku ay xoogga saareyso dhismaha iyo isku-filnaanshaha ciidamada Soomaaliya.
Bilowgii Sebtembar 2026 waxaa Muqdisho lagu qabtay Shirweynaha Amniga Gudaha Qaranka, kaas oo looga hadlayay qaabka Soomaaliya ay u maamuli doonto amniga dalka iyadoo ciidamada Midowga Afrika ay bilaabayaan inay hoos u dhigaan joogitaankooda.
Fiqi wuxuu shirkaas ka sheegay in Soomaaliya ay diyaar u tahay qaab amni oo Soomaaliyeed oo leh isla-xisaabtan, maamul hufan iyo dhaqaale waara.
Shirku wuxuu sidoo kale kusoo beegmay xilli dowladda ay wajahday caqabado la xiriira tirada ciidamada, dhaqaalaha lagu maalgelinayo ciidamada iyo isku-duwidda hay’adaha amniga.
Mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee hadda horyaalla dowladda ayaa ah sidii ciidamada Soomaaliya ay si buuxda ula wareegi lahaayeen amniga dalka.
Ciidamada Midowga Afrika ee AUSSOM ayaa weli door ku leh taageerada ciidamada Soomaaliya, laakiin Soomaaliya waxay muddo dheer sheegaysay inay doonayso in ciidamada qaranku si tartiib ah ula wareegaan masuuliyadda amniga.
Warbixin uu qoray The EastAfrican bishii Sebtembar ayaa sheegtay in mas’uuliyiinta Soomaaliya ay ka shaqeynayaan qaab cusub oo amni oo dalka u diyaariya xilli ciidamada Midowga Afrika ay yareynayaan joogitaankooda.
Ciidamada dowladda ayaa sannadihii ugu dambeeyay dagaallo ka dhan ah Al-Shabaab ka waday qaybo badan oo dalka ah, iyadoo dowladda iyo saaxiibadeeda caalamiga ah ay sameeyeen hawlgallo milatari iyo kuwo sirdoon.
Wasaaradda Gaashaandhigga ayaa sidoo kale sheegtay in Soomaaliya ay waddo dadaallo lagu dhisayo ciidamo awood u leh inay si madax-bannaan u qaadaan hawlgallada amni.
Dhinaca kale, dowladda ayaa wajahaysa caqabado la xiriira dhaqaale, qalab, tababar iyo joogteynta ciidamada.
Arrintan ayaa sabab u ah in Fiqi iyo mas’uuliyiin kale oo dowladda ka tirsan ay si joogto ah u adkeeyaan in khilaafka siyaasadeed uusan isu beddelin dagaal hubeysan.
Hadallada Fiqi waxaa laga fahmi karaa inay yihiin farriin toos ah oo loo dirayo siyaasiyiinta mucaaradka: dowladda federaalku waxay dooneysaa in khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo hannaan siyaasadeed, halkii lagu adeegsan lahaa ciidamo ama maleeshiyaad.
Laakiin dhinaca kale, eedeynta ah in mucaaradku abaabulayaan maleeshiyaad waa arrin u baahan caddayn gaar ah marka qof ama koox gaar ah lagu eedeynayo.
Mucaaradka iyo dowladda federaalka waxay ku kala aragti duwan yihiin arrimo badan, waxaana muhiim ah in eedeymaha noocaas ah lagu saleeyo caddeymo la hubin karo si aysan hadalladu u sii kordhin xiisadda siyaasadeed.
Dowladdu waxay leedahay masuuliyadda ilaalinta shacabka iyo ka hortagga koox kasta oo hubaysan oo sharci-darro ah.
Laakiin isla waqtigaas, tallaabo kasta oo amni waa inay ku dhacdaa qaab waafaqsan sharciga, iyadoo la ilaalinayo xuquuqda muwaadiniinta iyo mabda’a isla-xisaabtanka.
Tani waxay muhiim u tahay Soomaaliya oo weli dhisaysa hay’adaha amniga iyo nidaamka dowladnimada.
Digniin adag oo loo diro kooxaha hubeysan waxay yeelan kartaa ujeeddo amni, laakiin marka digniinta loo jeediyo mucaarad siyaasadeed, waxaa sii muhiim noqonaya in la kala saaro mucaaradnimada siyaasadeed iyo fal dambiyeed ama hubeysan.
Fiqi wuxuu si gaar ah uga digay abaabulka maleeshiyaad, isagoo sheegay in cid kasta oo arrintaas ku lug yeelata si adag loola tacaali doono.
Hadalkiisa ayaa kusoo beegmaya xilli Soomaaliya ay ku jirto marxalad xasaasi ah oo dhinacyada amniga iyo siyaasadda ah. Dowladda ayaa isku dayaysa inay xoojiso ciidamada qaranka, isla markaana ay isu diyaariso in ay si buuxda ula wareegto masuuliyadda amniga dalka.
Dhanka kale, khilaafka u dhexeeya dowladda iyo mucaaradka ayaa weli ah arrin siyaasadeed oo xasaasi ah.
Waxa muhiimka ah ayaa ah in khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo wada-hadal, sharci iyo hannaan siyaasadeed, halka hubka iyo awoodda ciidan looga fogaado in loo adeegsado tartanka siyaasadda.
Hadallada Fiqi waxay sidaas darteed iftiiminayaan laba arrimood oo isku xiran: baahida Soomaaliya u qabto amni adag iyo baahida loo qabo in khilaafka siyaasadeed uusan isu beddelin iska horimaad hubeysan.
Axmed Macallin Fiqi wuxuu Wasiirka Gaashaandhigga ahaa tan iyo Abriil 2025, isagoo xilka kala wareegay wasiirkii ka horreeyay.
