Fadhiga Golaha Shacabka ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa waxaa ka dhacay dood kulul, hadallo is-dhaafsi ah iyo muran dhexmaray xildhibaanno, iyadoo ajandaha dooddu uu taabtay wax-ka-beddelka sharciga Bangiga Dhexe, muhiimadda lacagta qaranka, waafajinta shuruucda diinta Islaamka iyo xaaladda dastuuriga ah ee dalka.
Xildhibaanno kala duwan ayaa kulanka ka jeediyey hadallo ay ku muujiyeen aragtiyo kala duwan oo ku saabsan sharciga laga doodayey, halka qaar kalena ay dhaliileen habka loo maamulayey fadhiga iyo sida guddoonka Baarlamaanku ula dhaqmayey mudanayaasha.
Doodaha ayaa sidoo kale lagu soo qaaday xaaladda dhaqaale ee shacabka, awoodda Bangiga Dhexe, ilaalinta hantida dalka, arrimo la xiriira Puntland iyo eedeymo ku saabsan in xildhibaanno qaarkood aanay xor u ahayn inay si buuxda u muujiyaan aragtidooda.
Xildhibaan Ilkacase ayaa ku adkeystay muhiimadda uu sharcigaasi u leeyahay dalka, isaga oo sheegay in lacagtu aanay ahayn oo keliya wax lagu kala iibsado, balse ay sidoo kale astaan u tahay qaranimada iyo madax-bannaanida Soomaaliya,“Sharcigaan waa muhiim, lacagtuna waa astaan qaranimo,” ayuu yiri Xildhibaan Ilkacase.
Xildhibaanka ayaa sidoo kale ka hadlay xaaladda dhaqaale ee shacabka, gaar ahaan dadka danyarta ah ee ay dhibaato ku tahay helitaanka lacag ay wax ku iibsadaan. Waxa uu sheegay in muwaadiniintu u baahan yihiin lacag ay leeyihiin oo u sahlaysa inay daboolaan baahiyahooda maalinlaha ah.
Isaga oo hadalkiisa sii wata, ayuu xusay in Bangiga Dhexe uu hadda maamulo lacag qalaad oo doollar ah, taas oo uu ku soo bandhigay dooddiisa ku saabsan baahida loo qabo in la helo nidaam lacageed oo dalka u gaar ah.
Arrintan ayaa muujinaysa muhiimadda ay xildhibaannadu siinayaan mustaqbalka lacagta Soomaaliya, awoodda hay’adaha maaliyadeed iyo doorka lacagta qaranku ku leedahay dhaqaalaha dalka.
Doodda ku saabsan lacagta qaranka waxay u baahan tahay in lagu saleeyo qorshe cad oo la xiriira xasilloonida dhaqaalaha, awoodda Bangiga Dhexe, ilaalinta qiimaha lacagta iyo kalsoonida shacabka ee nidaamka maaliyadeed.
Qodob kale oo ay xildhibaannadu carrabka ku adkeeyeen ayaa ahaa in sharciga la waafajiyo mabaadi’da diinta Islaamka.
“Sharciga lacagta waa in diinta Islaamka lagu saleeyaa,” ayaa lagu yiri hadal ka mid ahaa doodda xildhibaannada.
Dooddan ayaa muujisay in qaar ka mid ah mudanayaashu ay doonayaan in sharciga loo eegayo dhinacyada dhaqaale iyo sharciyeedba, isla markaana la tixgeliyo mabaadi’da diinta Islaamka marka la dejinayo xeerarka maaliyadeed ee dalka.
Hindise-sharciyeedka wax-ka-beddelka Sharciga Bangiga Dhexe ee Soomaaliya ayaa hore loogu qaaday habraaca Baarlamaanka.
Doodda ka dhalatay sharciga ayaa muujinaysa in xildhibaannadu ay weli qabaan su’aalo iyo aragtiyo kala duwan oo ku saabsan qodobbada ay tahay in lagu daro, kuwa wax laga beddelo iyo sida loo hubinayo waafaqsanaanta sharciga iyo Dastuurka Soomaaliya.
Doodda ayaa mararka qaar ka baxday qodobbada sharciga, iyadoo qaar ka mid ah xildhibaannadu ay dhaliilo u jeediyeen habka uu guddoonku u maamulayey fadhiga.
Xildhibaan Saadaq ayaa si kulul uga hadlay hab-dhaqanka Guddoomiye Ku-xigeenka labaad ee Golaha Shacabka, Cabdullaahi Cumar Abshirow, isaga oo dalbaday in uu ka baxo fadhiga.
“Ninkaan waa inuu ka baxaa fadhiga Baarlamaanka. Jees-jees ayuu taleefan ugu hadlaa, xildhibaannada ayuu inkiraa, xafiiskiisa ha aado,” ayuu yiri Xildhibaan Saadaq.
Hadalkaasi wuxuu muujiyey heerka uu gaaray khilaafka ku saabsan hab-maamulka fadhiga iyo xiriirka u dhexeeya guddoonka iyo qaar ka mid ah mudanayaasha.
Xildhibaan kale ayaa isaguna ka hadlay khilaafka la xiriira guddoonka, isaga oo ku dooday in xildhibaannadu aanay ku qanacsanayn sida loo maamulayo kulanka, isla markaana uu jiro muran ku saabsan awoodda iyo habka go’aan looga gaarayo codsiyada mudanayaasha.
Dhaliilahaasi waxay mar kale soo bandhigeen muhiimadda ay leedahay in fadhiyada Baarlamaanka lagu maamulo xeer-hoosaadka Golaha Shacabka, iyadoo xildhibaannada la siinayo fursad ay ku dhiibtaan aragtidooda, guddoonkuna xaq u leeyahay inuu ilaaliyo nidaamka iyo habsami-u-socodka kulanka.
Xildhibaan Gama-diid ayaa doodda ku soo daray xaaladda dastuuriga ah ee dalka, isaga oo sheegay in Soomaaliya ay ku jirto qalqal dastuuri ah.
“Dalku qalqal dastuuri ah ayuu ku jiraa, qodobada aad ku xusteen sharcigaan waa inaad ka saartaan,” ayuu yiri xildhibaanka.
Hadalkiisa ayaa muujinaya walaaca uu ka qabo qodobbada qaarkood ee ku jira sharciga laga doodayey iyo sida ay ula jaanqaadi karaan Dastuurka Soomaaliya.
Muranka ku saabsan dastuurka ayaa muddooyinkii u dambeeyey ka mid ahaa arrimaha ugu waaweyn ee siyaasadda dalka, iyadoo ay jiraan doodo ku saabsan fasiraadda qodobbada dastuuriga ah, awoodaha hay’adaha dowladda iyo sida loo hubinayo in sharciyada la ansixinayo ay waafaqsan yihiin dastuurka.
Xildhibaan Gama-diid wuxuu ku adkeystay in qodobbada uu su’aalaha ka qabo dib loo eego, halkii lagu sii wadi lahaa sharci ay jiraan walaacyo laga qabo waafaqsanaantiisa dastuuriga ah.
Arrintani waxay muujinaysaa in doodda Baarlamaanku aanay ku koobnayn dhinaca lacagta iyo dhaqaalaha oo keliya, balse ay taabanayso su’aalo waaweyn oo ku saabsan sharciyadda iyo awoodaha hay’adaha qaranka.
Doodda ayaa sidoo kale waxaa ka dhashay hadallo la xiriira raalli-gelin iyo habka ay masuuliyiintu u wada shaqeeyaan inta uu fadhigu socdo.
Guddoomiye Jaamac iyo Xildhibaan Gaaraxo ayaa waxaa ay ka hadleen arrin la xiriirtay raalli-gelin, iyadoo la sheegay in dhinaca raalli-gelinta uu yiri:“Raalli-gelin buuxda ayaan bixinayaa, laakiin dood ayaan ka qabaa.”
Hadalkan ayaa muujinaya isku day lagu kala saarayo raalli-gelinta iyo xaqa uu xildhibaanku u leeyahay inuu aragtidiisa ka dhiibto arrin uu weli khilaaf ka qabo.
Dhanka kale, waxaa jiray hadallo la xiriira Wasiir Xaange iyo halka uu kaga fadhiisan lahaa fadhiga Baarlamaanka. Guddoomiye Jaamac ayaa lagu soo xigtay hadal ahaa:“Wasiirka Baarlamaanka ha dhex fariisto, haka kaco meesha uu fadhiyo.”Arrintan ayaa ka mid noqotay is-dhaafsiga hadallada ee ka dhex dhacay masuuliyiinta, inkasta oo faahfaahinta buuxda ee khilaafkaas aanay si cad u muuqan.
Qaar ka mid ah hadalladii laga jeediyey fadhiga ayaa taabtay xorriyadda xildhibaannada iyo sida ay u muujiyaan aragtidooda siyaasadeed.
Waxaa la sheegay in xildhibaanno ka tirsan Baarlamaanka ay yihiin “la haystayaal”, hadal muujinaya eedeyn ku saabsan in qaar ka mid ah mudanayaashu aanay si xor ah u gudan karin waajibaadkooda.
Xildhibaan kasta oo ka tirsan Baarlamaanka wuxuu leeyahay waajibaad sharciyeed oo la xiriira matalaadda bulshada, ka doodista sharciyada iyo la-xisaabtanka hay’adaha dowladda. Sidaas darteed, dood kasta oo ku saabsan xorriyadda mudanayaasha waxay u baahan tahay caddayn iyo jawaabaha dhinacyada ay khusayso.
Xildhibaan Daahir Aamiin Jeesow ayaa ka mid ahaa mudanayaasha sida weyn uga dhex muuqday hadallada kulanka, iyadoo dooddiisa ay taabatay arrimo la xiriira sharciga, dastuurka iyo xaaladaha siyaasadeed ee dalka.
Fadhiga ayaa sidoo kale la sheegay inuu ka dhacay is-qabqabsi hadal ah oo u dhexeeyey Xildhibaan Jeesow iyo Xildhibaan Aweys, iyadoo hadallada qaarkood ay sare u qaadeen xiisadda ka dhex jirtay mudanayaasha.
Waxaa la maqlay hadallo ay ka mid ahaayeen in banaanka loo baxo iyo su’aalo ku saabsan cidda celinaysa dhinaca kale. Hadallada noocaas ah waxay muujinayaan sida doodda qaarkeed ay uga gudubtay is-weydaarsiga aragtiyaha una dhowaatay muran shaqsiyeed.
Xildhibaanad Faaiso Maxamed Jeyte ayaa iyaduna hadal ay ku muujisay sida ay uga xun tahay habka doodda Baarlamaanka u socotay ka jeedisay fadhiga.
“Baroortu orgiga ka weyne, balaayada yaa billaabay? Ruwaayadda Baarlamaanka ka socota looma adkaysan karo,” ayay tiri Xildhibaanad Faaiso Jeyte.
Hadalkan ayaa muujinayey sida ay uga xumaatay buuqa iyo hadallada is-dhaafsiga ah ee dhexmarayey mudanayaasha, iyadoo doodda lagu waday in diiradda lagu saaro qodobbada sharciga.
Dhaliisha Xildhibaanad Faaiso waxay taabatay su’aal muhiim u ah shaqada sharci-dejinta: in doodaha Baarlamaanka loo maro hab nidaamsan oo wax-ku-ool ah, si shacabka loogu matalo arrimaha ay sida tooska ah uga dhaxayso.
Baarlamaanku waa hay’ad sharci-dejin oo looga baahan yahay in doodaha ka dhacaya ay ku salaysnaadaan qodobbada horyaalla, caddayn iyo aragtiyo sharciyeed, halkii ay ku milmi lahaayeen muranno qofeed.
Doodda lacagta ayaa sidoo kale dhalisay hadallo kaftan iyo dhaliil isugu jira oo ku saabsan muuqaalka lacagihii hore iyo sida ay noqon karto lacagta cusub,Mid ka mid ah hadallada la jeediyey ayaa ahaa:“Lacagtii hore Xaawa Taako ayaa ku sawirnayd ee middaan cusub Birmadaha miyaa lagu soo sawiri rabaa?”
Hadalkaasi wuxuu ka tarjumayey dood ku saabsan astaamaha iyo sawirrada lagu muujiyo lacagta, iyadoo lacagta qaranku ay sidoo kale leedahay dhinac taariikheed iyo aqoonsi qaran.
Doodda noocan ahi waxay fursad u noqon kartaa in laga hadlo aqoonsiga lacagta Soomaaliya, astaamaha qaran ee lagu muujin karo, ilaalinta dhaxalka taariikheed iyo muhiimadda ay leedahay in lacagta loo sameeyo qaab ay dadku ku kalsoonaadaan.
Xildhibaan Daahir Aamiin Jeesow ayaa sidoo kale doodda ku soo qaaday xaalad la xiriirta muwaadiniin ganacsato ah oo jooga Turkiga iyo hantidooda haddii dalka dib loogu soo celiyo.
Jeesow ayaa yiri, “Haddii muwaadin ganacsade ah oo Turkiga jooga, haddii hantida lagala wareego oo dalka lagu soo celiyo…” Hadalka xildhibaanka ee la soo gudbiyey ayaa halkaas ku kooban, mana cadda faahfaahinta buuxda ee uu uga dan lahaa arrintan.
Doodda arrimaha la xiriira hantida, muwaadiniinta dibadda ku nool iyo iskaashiga sharciyeed ee dalalka kale waxay u baahan tahay in si cad loo qeexo xuquuqda hantida, habraacyada sharciga iyo awoodaha hay’adaha ku shaqada leh.
Sidoo kale, Xildhibaan Sadaam ayaa sheegay in Puntland ay gacanta ku hayso eedaysanayaal Turki ah oo uu ku tilmaamay inay ka tirsan yihiin Daacish. Sheegashadaas waxay u baahan tahay xaqiijin madax-bannaan iyo faahfaahin rasmi ah oo ka timaadda hay’adaha amniga ama maamulka ay khusayso.
Xildhibaan Jeesow ayaa ugu dambayn doodda ku soo celiyey arrimaha dastuurka iyo sharciyada dalka, isagoo yiri:
“Dalka laba dastuur ayuu leeyahay, aniga sharciyadii way iga dhammaadeen.”
Hadalka xildhibaanka ayaa ka tarjumaya walaac ku saabsan muranka dastuuriga ah iyo kala duwanaanshaha aragtiyada ku saabsan qaabka loo wajahayo shuruucda dalka.
Fadhiga Baarlamaanka Soomaaliya ayaa muujiyey isku dhaca aragtiyada xildhibaannada ee ku saabsan sharciga lacagta, waafajinta diinta Islaamka, ilaalinta dastuurka iyo habka loo maamulayo doodaha Golaha Shacabka.
