Danjirihii hore ee Mareykanka u qaabilsanaa Soomaaliya, Larry André Jr., ayaa si adag uga hadlay xaaladda siyaasadeed iyo amni ee Soomaaliya, gaar ahaan dagaallada ka dhacay magaalada Baydhabo ee xarunta gobolka Baay, isaga oo dowladda Federaalka Soomaaliya ku eedeeyay inay ciidamada u adeegsanayso loollanka siyaasadeed ee kala dhexeeya maamulka Koonfur Galbeed iyo dhinacyada mucaaradka ah.
Larry André, oo Soomaaliya safiir u ahaa intii u dhexeysay 2022 iyo 2023, ayaa wareysi uu siiyay telefishinka Sky News kaga hadlay xiisadda sii xoogeysanaysa, isaga oo beesha caalamka ugu baaqay inay cadaadis saarto dowladda Xasan Sheekh Maxamuud si loo joojiyo colaadaha loona ilaaliyo dadka rayidka ah.
Danjirihii hore ayaa su’aal geliyay sharciyadda dowladda Federaalka, isaga oo ku eedeeyay inay ciidamada amniga u adeegsanayso dano siyaasadeed halkii ay xoogga saari lahayd ilaalinta shacabka iyo wax ka qabashada dhibaatooyinka bani’aadannimo.
Hadalladan ayaa kusoo beegmaya xilli dagaallada iyo khilaafka siyaasadeed ee Koonfur Galbeed ay sare u qaadeen walaaca laga qabo amniga Baydhabo iyo xaaladda qoysaska ku barakacay colaadaha.
Larry André ayaa dowladda Federaalka ku eedeeyay in ciidamadeeda loo adeegsanayo cadaadis siyaasadeed, taas oo uu sheegay inay sii adkeynayso xaaladda dadka ku nool deegaannada ay colaadaha saameeyeen.
Danjirihii hore ayaa ku dooday in khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Muqdisho iyo maamulka Koonfur Galbeed aan lagu xallin karin awood milatari, isla markaana ay lagama maarmaan tahay in dhinacyadu u laabtaan wada-hadal siyaasadeed.
Xiisadda ka taagan Baydhabo ayaa la xiriirta loollanka siyaasadeed ee u dhexeeya dowladda Federaalka iyo dhinacyada taageera hoggaankii hore ee maamulka Koonfur Galbeed. Iska horimaadyada ayaa saameeyay amniga magaalada, waxaana sii kordhay walaaca laga qabo in dagaalladu horseedaan barakac hor leh.
Eedeymaha André waxay qayb ka yihiin dhaleeceynta loo jeedinayo dowladda Federaalka ee la xiriirta habka ay u maareyneyso khilaafaadka siyaasadeed iyo adeegsiga awoodda ciidamada.
Qodob kale oo xasaasi ah oo la xiriira hadallada Larry André ayaa ah wararka ku saabsan diyaaradaha dagaalka ee F-16 ee Turkiga, kuwaas oo lagu eedeeyay inay duqeymo ka fuliyeen deegaanno ka tirsan Koonfur Galbeed.
Eedeymahan ayaa dhalinaya su’aalo ku saabsan doorka iskaashiga milatari ee Soomaaliya iyo Turkiga, gaar ahaan marka ay jiraan khilaafaad siyaasadeed iyo iska horimaadyo gudaha dalka ah.
Haddii la xaqiijiyo in duqeymo cirka ah ay ka dhaceen deegaanno ay dad rayid ahi ku nool yihiin, waxaa muhiim ah in la baaro cidda fulisay weerarrada, goobaha la beegsaday iyo khasaaraha ka dhashay.
Xaaladda bani’aadannimo ee Baydhabo ayaa sii murugsan iyadoo dadka rayidka ahi ay wajahaan barakac, cunto yari iyo adeegyo aasaasi ah oo aan ku filnayn.
Warbixin ay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Qaxootiga (UNHCR) soo saartay horraantii Oktoobar ayaa lagu sheegay in iska horimaadyadii ka dhacay Baydhabo ay barakiciyeen in ka badan 5,600 oo qof.
Barakaca ayaa kordhinaya baahida loo qabo cunto, biyo nadiif ah, hoy, daawooyin iyo adeegyada caafimaadka. Qoysaska ka cararaya dagaallada ayaa mararka qaarkood ku khasbanaada inay ka tagaan hantidooda, xoolahooda iyo ilihii dhaqaale ee ay noloshooda ku maareyn jireen.
Carruurta, haweenka uurka leh, dadka waayeelka ah iyo dadka qaba nafaqo-darrada ayaa ka mid ah dadka ugu nugul xaaladdan.
Haddii colaadaha ay sii socdaan, waxaa kordhi kara tirada dadka u baahan gargaarka degdegga ah, iyadoo dagaalladu sidoo kale caqabad ku noqon karaan gaarsiinta gargaarka deegaannada ay dhibaatadu saameysay.
Dagaallada Baydhabo ayaa kusoo beegmaya xilli Soomaaliya ay wajahayso xaalad cunto yari oo baahsan.
Barnaamijka Cunnada Adduunka (WFP) iyo hay’adaha kale ee Qaramada Midoobay ayaa 23-kii Sebtembar 2026 ka digay in malaayiin qof oo Soomaali ah ay wajihi karaan heerar daran oo cunto yari ah muddada u dhexeysa Oktoobar iyo Diseembar 2026.
Qiimeynta ay hay’aduhu soo saareen ayaa saadaalisay in 5.4 milyan oo qof ay wajihi karaan cunto yari heerkeedu yahay xaalad adag ama ka daran, halka qiyaastii 1.5 milyan oo qof ay halis ugu jiraan xaalado degdeg ah oo gaajo ah.
Warbixinta ayaa si gaar ah u xustay halista ka jirta Baydhabo, halkaas oo dadka barakacay ay wajahayaan khataro la xiriira gaajo daran iyo nafaqo-darro aad u baahsan.
Hay’adaha gargaarka ayaa sidoo kale ka digay in fatahaado la filayo iyo yaraanshaha maalgelinta ay sii adkeyn karaan xaaladda, iyagoo ku baaqay in la helo dhaqaale dheeraad ah oo lagu taageero qoysaska nugul.
Waxaa muhiim ah in la fahmo in digniinta halista macluusha aysan la mid ahayn xaqiijinta in macluul rasmi ahi ka dhacday dhammaan gobolka. Si kastaba ha ahaatee, xaaladaha la sheegay waxay muujinayaan baahida loo qabo tallaabooyin degdeg ah.
Xaaladda hadda ka taagan koonfurta Soomaaliya waxay dib u xusuusinaysaa musiibadii macluusha ee dalka ku dhufatay horraantii 1990-meeyadii.
Waqtigaas, dagaallada sokeeye, burburka hay’adihii dowladda, carqaladaha ku yimid gargaarka iyo cunto yaraanta ayaa sababay dhimasho badan, barakac iyo dhibaatooyin nololeed oo baahsan.
Inkastoo xaaladda maanta iyo tii xilligaas ay ku kala duwan yihiin duruufaha siyaasadeed iyo amni, haddana isku biirka colaadaha, gaajada iyo gargaarka oo yaraada wuxuu kordhin karaa halista dhibaato bani’aadannimo oo aad u daran.
Sidaas darteed, digniinaha ku saabsan Baydhabo waxay muujinayaan muhiimadda ay leedahay in wax laga qabto sababaha colaadaha, la taageero dadka barakacay, lana hubiyo in gargaarka cuntada iyo adeegyada caafimaadku ay gaaraan dadka ugu nugul.
Larry André ayaa sidoo kale lala xiriiriyay dhaleeceynta ku saabsan dhacdadii ka dhalatay duminta bakhaar uu adeegsanayay Barnaamijka Cunnada Adduunka ee WFP, kaas oo ku yaallay gudaha dekedda Muqdisho, bishii Janaayo 2026.
Arrintaasi waxay dhalisay khilaaf diblomaasiyadeed oo u dhexeeyay Mareykanka iyo Soomaaliya, kaddib markii Washington ay ku eedeysay mas’uuliyiinta dekedda inay dumiyeen bakhaar ay ku jireen raashin gargaar oo Mareykanku maalgeliyay, isla markaana si sharci-darro ah loo qabtay sahay gargaar.
Dowladda Soomaaliya ayaa markii hore diidday in raashinka la dhacay, iyadoo sheegtay in gargaarku weli ku jiray gacanta WFP. Hay’adda WFP ayaa iyaduna xaqiijisay in bakhaarka la dumiyay, balse ay dib u heshay 75-kii tan ee sahayda nafaqada.
Dhacdadan ayaa muujisay sida ay muhiim u tahay ilaalinta hantida gargaarka iyo hufnaanta maareynta sahayda loogu talagalay dadka nugul.
Waxaa kale oo ay dhalisay su’aalo ku saabsan xiriirka dowladda Federaalka iyo deeq-bixiyeyaasha caalamiga ah, gaar ahaan xilli Soomaaliya ay si weyn ugu tiirsan tahay taageerada bani’aadannimo ee dibadda.
Larry André ayaa beesha caalamka ugu baaqay inay cadaadis ku saarto dowladda Soomaaliya si loo joojiyo dagaallada, loona yareeyo dhibaatooyinka ay wajahayaan dadka rayidka ah.
Wuxuu sidoo kale dhaliilay waxa uu ku tilmaamay taageerada caalamiga ah oo aan ku filnayn baahida dadka Soomaaliyeed, isaga oo isbarbardhig ku sameeyay dadaalladii dhaqaale ee la sameeyay xilligii abaartii 2022 iyo xaaladda hadda jirta.
Dhinacyada siyaasadeed ee Soomaaliya ayaa looga baahan yahay inay mudnaanta siiyaan ilaalinta shacabka, xallinta khilaafaadka iyo xaqiijinta in gargaarka bani’aadannimo uusan noqon mid ay saameeyaan loollannada siyaasadeed.
Dhanka kale, hay’adaha caalamiga ah iyo deeq-bixiyeyaasha ayaa looga baahan yahay inay sii xoojiyaan taageerada cuntada, caafimaadka, biyaha iyo hoyga degdegga ah, gaar ahaan deegaannada ay ku badan yihiin dadka barakacay.
