Madaxweynihii hore ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo, Joseph Kabila, ayaa mar kale soo jiitay indhaha caalamka kaddib markii uu ku dhawaaqay isbahaysi siyaasadeed iyo mid ciidan oo ay ku jiraan kooxaha hubaysan ee M23, kuwaas oo dagaal kula jira dowladda Congo.
Kabila, oo dalkaas hoggaaminayay intii u dhexeysay 2001 iyo 2019, ayaa muddooyinkii dambe khilaaf xooggan kala dhexeeyay Madaxweynaha hadda talada haya, Félix Tshisekedi. Isbahaysiga cusub ayaa sare u qaaday walaaca laga qabo in colaadda siyaasadeed ee Congo ay sii xoogaysato, iyadoo kooxaha hubaysan ay door weyn ku leeyihiin xaaladda amni ee dalkaas.
Arrintan ayaa dhalinaysa su’aalo la xiriira siyaasadda Soomaaliya, halkaas oo khilaafka dowladda Federaalka iyo mucaaradka ee ku saabsan dastuurka, muddada xilka madaxweynaha iyo doorashooyinka uu sababay xiisado siyaasadeed iyo iska horimaadyo.
Su’aasha taagan ayaa ah: Madaxweynayaashii hore ee Soomaaliya ma ku ekaan doonaan halgan siyaasadeed, mise waxaa dhici karta in khilaafaadka xil-wareejintu mustaqbalka horseedaan mucaarad hubaysan?
Soomaaliya ayaa wajahaysa muran siyaasadeed oo ku saabsan muddada xilka Xasan Sheekh Maxamuud iyo habka loo qabanayo doorashooyinka soo socda.
Mucaaradka ayaa ku doodaya in muddada xilka madaxweynaha ay dhammaatay, isla markaana aan heshiis buuxa laga gaarin wax-ka-beddellada dastuuriga ah iyo qaabka doorashada. Dowladda Federaalka, dhankeeda, waxay ku adkaysanaysaa mowqifkeeda ku saabsan dastuurka iyo hannaanka siyaasadeed ee ay waddo.
Khilaafkan ayaa sii kordhiyay kala fogaanshaha labada dhinac, iyadoo siyaasiyiinta mucaaradka qaarkood ay ku baaqeen in la helo heshiis siyaasadeed oo lagu wada qanacsan yahay.
Sidoo kale, murannada siyaasadeed ayaa mararka qaarkood sababay iska horimaadyo, taas oo muujinaysa khatarta ka dhalan karta haddii aan xal laga gaarin arrimaha doorashada iyo awoodda dowladda.
Siyaasadda Soomaaliya waxaa door muuqda ku leh madaxweynayaal hore iyo siyaasiyiin doonaya inay mar kale ka qayb qaataan hoggaanka dalka.
Waxaa ka mid ah Maxamed Cabdullaahi Farmaajo iyo Shariif Sheekh Axmed, kuwaas oo ka mid ah siyaasiyiinta saameynta ku leh doodaha ku saabsan doorashooyinka iyo mustaqbalka dowladda Federaalka.
Mucaaradnimada siyaasadeed iyo dagaal hubaysan waa laba arrimood oo kala duwan. Siyaasiyiinta mucaaradka waxay adeegsan karaan wada-hadal, olole siyaasadeed, dibadbaxyo iyo tartan doorasho si ay u gaaraan ujeeddooyinkooda.
Hase yeeshee, haddii khilaafaadka siyaasadeed ay sii dheeraadaan, wada-hadalladuna fashilmaan, waxaa kordhi kara khatarta iska horimaadyo cusub, gaar ahaan haddii dhinacyadu adeegsadaan awood ciidan si ay u xoojiyaan mowqifyadooda.
Inkasta oo labada dal ay leeyihiin khilaafaad siyaasadeed, xaaladaha Soomaaliya iyo Congo isku mid ma aha.
Congo waxaa ka jira kooxo hubaysan oo muddo dheer dagaal kula jiray dowladda, waxaana M23 ay qayb ka tahay colaadaha ka socda bariga dalka. Isbahaysiga uu Joseph Kabila ku dhawaaqay wuxuu si toos ah ugu lug leeyahay xaaladdaas amni.
Soomaaliya, dhanka kale, waxay wajahaysaa caqabado amni oo ay ka mid yihiin dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, murannada siyaasadeed iyo khilaafaadka la xiriira awood-qaybsiga dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Sidaas darteed, go’aanka Kabila si toos ah looguma dabaqi karo siyaasadda Soomaaliya. Hase yeeshee, dhacdooyinka Congo waxay muujinayaan muhiimadda ay leedahay in khilaafaadka siyaasadeed lagu xalliyo wada-hadal iyo hannaan sharci ah.
Haddii dowladda Federaalka iyo mucaaradku ku heshiin waayaan arrimaha doorashada, muddada xilka iyo habka awoodda loo kala wareejinayo, waxaa sii adkaan karta in la helo kalsooni siyaasadeed oo labada dhinac ka dhex dhalata.
Khilaaf daba dheeraada wuxuu sidoo kale saameyn ku yeelan karaa amniga, dhaqaalaha iyo nolosha shacabka, gaar ahaan haddii ay dhacaan iska horimaadyo hubaysan ama ay sii xoogaystaan kala qaybsanaanta siyaasadeed.
Dhanka kale, heshiis siyaasadeed oo lagu caddeeyo jadwalka doorashada, habka awoodda loo kala wareejinayo iyo doorka hay’adaha dowladda ayaa gacan ka geysan kara yaraynta xiisadda.
Mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya wuxuu ku xirnaan doonaa sida loo maareeyo khilaafaadka jira iyo in awoodda lagu kala wareejin karo heshiis, doorasho iyo hannaan ay dhinacyadu wada aqbalaan.
