Shabakadda cusub ee fiisaha elegtarooniga ah ee Soomaaliya ma laha hab-maamuus ammaan oo sax ah, kaas oo laga yaabo inay ka faa’iidaystaan jilayaasha guracan ee doonaya inay soo dejiyaan kumannaan fiisooyin elektaroonig ah oo ay ku jiraan macluumaad xasaasi ah, oo ay ku jiraan faahfaahinta baasaboorka shakhsiyaadka, magacyada buuxa iyo taariikhda dhalashada.
Aljazeera waxay xaqiijisay nuglaanshaha nidaamka usbuucan, ka dib talobixin ka timid ilo asal u ah horumarka shabakadda.
Isha ayaa Aljazeera siisay xogta xogta halista ah iyo sidoo kale cadaymo muujinaya in todobaadkii hore ay u gudbiyeen tabashooyinkooda maamulka Soomaaliya si ay u ogaadaan baylahda jirta.
Xogtu waxay sheegaysaa in dedaallo ay sameeyeen aanay jirin wax jawaab ah oo ka soo baxay maamulkaasi, isla markaana aan wax xal ah laga gaadhin.
“Jebinta ku lug leh xogta shakhsi ahaaneed ee xasaasiga ah ayaa si gaar ah khatar u ah maadaama ay dadka gelinayaan halis waxyeelooyin kala duwan, oo ay ku jiraan xatooyada aqoonsiga, khiyaanada, iyo ururinta sirta ee jilayaasha xaasidnimada ah,” Bridget Andere, oo ah falanqeeye sare oo dhinaca siyaasadda ah oo ka tirsan kooxda xuquuqda dhijitaalka ah ee Access Now, ayaa u sheegay Al Jazeera.
Daciifnimadan cusub ee dhanka amniga ayaa timid bil kadib markii ay saraakiishu sheegeen in ay bilaabeen baaritaan kadib markii tuugadu ay jebiyeen fiisaha dalka.
Todobaadkan, Aljazeera waxa ay awooday in ay dib u soo celiso dayacanka ishayagu tilmaamay.
Waxaan awoodnay inaan soo dejino fiisaha elektaroonigga ah oo ay ku jiraan macluumaad xasaasi ah oo laga keenay tobanaan qof muddo gaaban gudaheed. Waxaa ka mid ahaa xogta gaarka ah ee dadka ka kala yimid Soomaaliya, Portugal, Sweden, Mareykanka iyo Switzerland.
Aljazeera ayaa su’aalo u dirtay dowladda Soomaaliya, waxayna ku wargelisay cilladaha nidaamkaas, balse ma aysan helin wax jawaab ah.
Dhicinta dowladda ee ah in la geeyo nidaamka e-visa inkasta oo ay si cad u diyaarsaneyn khataraha suurtagalka ah, ka dibna dib u habeyn lagu sameeyo ka dib jebinta xogta khatarta ah, waa tusaale cad oo ah sida aan loo eegin dareenka dadka iyo xuquuqda marka la soo bandhigo kaabayaasha dhijitaalka ah waxay wiiqi karaan kalsoonida dadweynaha waxayna abuuri karaan nuglaanta laga hortagi karo,” ayuu yiri Andere.
Sidoo kale waa wax laga naxo in mas’uuliyiinta Soomaaliya aysan soo saarin wax ogeysiis rasmi ah oo ku saabsan jebinta xogtan halista ah ee [Noofambar].
“Xaaladahan oo kale, sharciga ilaalinta xogta Soomaaliya ayaa faraya kontaroolayaasha xogta inay ogeysiiyaan hay’adda ilaalinta xogta, iyo xaaladaha khatarta sare leh sida dhacdadan, inay sidoo kale ogeysiiyaan shakhsiyaadka ay saamaysay,” Andere ayaa hadalkiisa raaciyay.
“Ilaalin dheeri ah waa in lagu dabaqaa kiiskan sababtoo ah waxay ku lug leedahay dad jinsiyado kala duwan ah iyo sidaas darteed sharciyo badan oo sharci ah.”
Aljazeera ma daaha ka qaadi karto tafaasiil farsamo oo ku saabsan jebinta sababtoo ah nuglaanta weli lama go’aamin, sidaa darteed daabacaadda waxay siin kartaa haakarisku macluumaad ku filan si ay ugu celceliyaan sirta.
Xog kasta oo xasaasi ah oo Aljazeera heshay oo qayb ka ah baaritaankan waa la burburiyay si loo xaqiijiyo sirta dadka ay saameysay.
Bishii la soo dhaafay, dowladaha Mareykanka iyo Ingiriiska ayaa soo diray digniin ku saabsan jebinta xogta oo faafisay xogta in ka badan 35,000 oo qof oo dalbaday fiisaha elektaroonigga ah ee Soomaaliya.
“Xogta sirta ah ee laga helay jebinta waxaa ka mid ah magacyada dadka fiisaha dalbanaya, sawirrada, taariikhaha iyo meelaha ay ku dhasheen, cinwaannada iimaylka, xaaladda guurka, iyo ciwaannada guriga,” ayay tiri safaaradda Mareykanka ee Soomaaliya xilligaas.
Iyada oo ka jawaabaysa jebinta xogtaas, Hay’adda Socdaalka iyo Jinsiyadaha Soomaaliya (ICA) waxay u beddeshay shabakadeeda e-visa-ga oo ay ka dhigtay bog cusub si ay ammaanka u kordhiso.
Hay’adda socdaalka ayaa sheegtay 16-kii Nofembar in ay arrintan ula dhaqmayso “muhiimad gaar ah” waxayna ku dhawaaqday in ay billowday baaritaan ku saabsan arrintan.
Horaantii Todobaadkaas, Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya Axmed Macallin Fiqi ayaa bogaadiyay nidaamka E-Visa-ga, isagoo sheegay in lagu guuleystay in dagaalyahannada ISIL (ISIS) laga hor istaago inay dalka soo galaan, iyadoo dagaallo muddo bilo ah ka socday gobollada Waqooyi oo ay la galeen ciidamo maxalli ah oo ka tirsan kooxda.
Helitaanka Hadda Andere ayaa iftiimiyay in dawladuhu inta badan ku degdegaan hirgelinta nidaamyada fiisaha elektaroonigga ah, taas oo inta badan keenta xaalado ammaan darro.
Waxay intaas ku dartay inay dadka ku adag tahay inay iska ilaaliyaan jebinta xogtan oo kale.
“Ilaalinta xogta iyo tixgelinta amniga internetka ayaa inta badan ah kuwa ugu horreeya ee la iska indhatiro,” ayay tiri. “Way adag tahay in culeyska loo wareejiyo dadka sababtoo ah xogta ay bixiyeen ayaa looga baahan yahay hannaan gaar ah.”
