Dawladda federaalka Soomaaliya iyo gobolka waqooyi-bari ee Puntland ayaa u muuqda inay ku dhow yihiin isku dhacyo militari oo suuragal ah , taasoo kor u qaadaysa cabsi ah in khilaaf siyaasadeed oo muddo dheer jiray uu isu beddelo dagaal toos ah.
Mas’uuliyiinta Puntland ayaa ciidamo dheeraad ah u diray magaalooyinka waaweyn isla markaana xoojiyay ammaanka ee ka baxsan Bosaso, Garoowe, iyo Gaalkacyo, taasoo muujinaysa koror weyn oo xiisadaha ah oo u dhexeeya maamulka gobolka iyo dowladda federaalka ee Soomaaliya.
Puntland ayaa sheegtay inaysan ogolaan doonin in ciidamo la xiriira Dowladda Federaalka Soomaaliya la keeno gudaha Puntland, iyadoo mar kale xaqiijineysa awooddeeda ku saabsan arrimaha ammaanka ee xadkeeda. Go’aankan ayaa ka dambeeyay kulan golaha wasiirrada ah oo uu shir-guddoominayay Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, kuna sugnaa Madaxweyne-ku-xigeenka Ilyas Xasan Osman Lugatoor.
Ciidamada Federaalka iyo Khilaafaadka Mushaharka oo Kordhinaya Kalsooni-darro.
Fariisinta ciidamo dheeri ah ayaa raacaysa amar ah in ciidamada ammaanka Puntland ay joojiyaan dhaqaaqida ciidanka federaalka oo saldhigyo ku leh magaalooyin dhowr ah oo gobolka ka tirsan, isla markaana aysan dhaqdhaqaaqin inta u dhaxaysa magaalooyinka waaweyn ee Puntland. Go’aankan wuxuu muujinayaa kalsooni-darro sii qoto dheer, iyadoo saraakiisha gobolka ay eedaynayaan Muqdisho inay dooneyso in ciidamada federaalka loo adeegsado sidii loo daciifin lahaa ammaanka Puntland.
Xiisadaha ayaa sii kordhay ka dib markii la helay warar sheegaya in dhaqaale si toos ah loogu qaybiyey ciidamo gaar ah oo ku sugan Puntland. Cutubyadan waxay taariikh ahaan ka tirsanaayeen ciidanka Puntland, laakiin kadib waa lagu dhex daray Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed (SNA). La-taliyaha Ammaanka Madaxweynaha Puntland ayaa shaaca ka qaaday in hadda ay jiraan 1,376 oo askari oo ku sugan gobolka kuwaas oo mushaharkooda si toos ah uga imanaya dowladda federaalka. Mas’uuliyiinta gobolka waxay sheegayaan in ujeeddada lacag-bixintan ay tahay in lagu dumiyo qaab-dhismeedka maamulka Puntland, iyada oo la sameynayo ciidan ka hor imaanaya ammaanka ee gobolka.
Madaxweynaha Puntland ayaa dhawaan ku eedeeyay dowladda federaalka ah in ay fulinayso howlgallo militari oo loogu talagalay in lagu xasillooni-darro gobolka. Waxa kale oo uu sheegay in mas’uuliyiinta Muqdisho ay hubiyeen kuna taageereen burcad badeedkii dib u soo cusboonaaday xeebaha Puntland bilihii u dambeeyay.
Weerarkiisii ugu kulul ilaa hadda, Madaxweyne Deni ayaa ku eedeeyay Xasan Sheekh Maxamuud inuu abuuray kooxo burcad badeed hubeysan, burburiyay nidaamka federaalka dalka, islamarkaana xasillooni darro ku sameeyay maamullada gobollada Soomaaliya. Intii uu ka hadlayay furitaanka kalfadhiga baarlamaanka Puntland ee Garoowe, Deni wuxuu sheegay in dowladda federaalka ay dayacday habka awood qeybsiga ee taageera qaab-dhismeedka federaalka Soomaaliya, islamarkaana ay raadinayso siyaasad loogu talagalay in lagu mideeyo awooda Muqdisho.
Kala Fogaansho u dhaxeeya Garowe iyo Muqdisho.
Masuuliyiinta gobolka ayaa bulshada caalamka ku booriyay inay dib u soo celiyaan mamnuucida hubka ee Soomaaliya, taasoo la qaaday dhamaadkii 2023. Waxay sheegeen in hub culus oo ay soo iibsadeen dowladda federaalka tan iyo markii mamnuuciddu dhammaatay loo adeegsanayo ka dhanka ah dowlad-goboleedyada si loo daciifiyo nidaamka federaalka Soomaaliya loona xoojiyo awoodda dowladda dhexe.
Deni wuxuu ku eedeeyay Villa Soomaaliya inay isku dayayso “inaad keliga xaqa u yeelato” oo ay si hal dhinac ah u dhaqangeliso wax ka beddelka dastuurka iyada oo aan laga heshiin dowlad-goboleedyada. Sidoo kale wuxuu ka digay in siyaasado sheeganaya in saaxiibbada Xasan Sheekh Maxamuud ay taageerayaan ay khatar ku yihiin kala qaybsanaanta Soomaaliya. Bishii Maarso, maamulka Puntland ayaa ku eedeeyay dowladda federaalka inay si ula kac ah u diiday taageerida ololaha milateri ee gobolka ka dhanka ah dagaalyahannada ISIS.
Magacaabista Federaalka iyo Kordhinta Ciidamada.
Kordhintii ugu dambeysay waxay timid maalmihii u dambeeyay kadib markii dowladda federaalka ay u magacaawday Gen. Jimale Jama’ Takar, oo horey u ahaan jiray taliye milateri Puntland ah laakiin dhawaan hoggaaminayay ciidamada la jaanqaaday Muqdisho, inuu noqdo taliyaha Qaybta 54aad ee Ciidanka Qalabka Sida Soomaaliyeed. Gen. Jama iyo taliyeyaal kale oo ciidan ayaa haatan ku sugan Muqdisho wadahadallo la leh Madaxda federaalka, waxaana la filayaa inay dib ugu laabtaan Puntland maalmaha soo socda iyaga oo wata hub iyo qalab dheeraad ah oo loogu talagalay in lagu xoojiyo ciidamada federaalka ee ku sugan Puntlan.
Madaxweynaha Deni ayaa faray ciidamada gobolka inay ahaadaan kuwo diyaar ah isla markaana isu diyaariyaan tallaabo militari oo suurtagal ah oo ka timaadda dowladda federaalka, isagoo ka digay in la soo celiyo xaaladdii keentay in hoggaamiyihii Gobolka Koonfur Galbeed, Cabdixasiis Laftagareen, la eryo. Waxa uu ku eedeeyay Xasan sheekh inuu isku dayayo inuu xoojiyo awoodiisa ayna burburiyo nidaamka federaalka ee dalka Soomaaliya maamula in ka badan labaatan sano.
Deganayaasha magaalooyinka waaweyn ee Puntland ayaa si isa soo taraysa saameynta isu-imaatinka milateri , iyadoo walwalka sii kordhaya uu yahay inay ku dhici karaan is-dagaal haddii xiisadaha u dhexeeya Puntland iyo dowladda federaalka ay u gudbaan rabshad.
Xaaladdan ayaa calaamad u ah mid ka mid ah dhacdooyinka ugu culus ee khilaafka dheer ee u dhexeeya dowladda federaalka Soomaaliya iyo Puntland, taasoo dib u soo nooleynaysa walaaca ku aadan ammaanka, xasiloonida siyaasadeed, iyo mustaqbalka xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo mid ka mid ah dowlad-goboleedyada ugu saameynta badan dalka iyadoo howlgalada milateri ay sii socdaan labada dhinac. Madaxweyne ku-xigeenka Puntland Ilyas Osman Lugatoor ayaa sheegay in diiradda ammaanka ee dowladda ay u leexanayso “difaaca” ka dhanka ah faragelinta siyaasadeed, isagoo ku dhawaaqay in “sannadkan, si gaar ah aan diiradda u saari doono difaaca”.
