Doorashooyinka ka dhacay dowlad-goboleedyada Galmudug iyo Hirshabeelle ayaa mudan in dib loo eego, gaar ahaan marka la qiimeynayo qaabka hoggaanka lagu soo doortay, doorka ay siyaasiyiintu ku leeyihiin geeddi-socodka doorashada iyo heerka ay shacabka uga qayb qaateen go’aaminta cidda hoggaaminaysa maamulladaas.
Su’aasha ugu weyn ayaa ah in doorashooyinkaas ay ahaayeen kuwo shacabka si toos ah uga qayb qaateen, mise ay ahaayeen hannaan siyaasadeed oo ay saamayn weyn ku lahaayeen xildhibaannada, madaxda dhaqanka iyo kooxaha siyaasadeed ee awoodda ku leh dowlad-goboleedyada.
Arrintan ayaa muhiim u ah fahamka nidaamka dowlad-dhiska Soomaaliya, maadaama doorashooyinku ay saldhig u yihiin sharciyadda hoggaanka, isla xisaabtanka iyo kalsoonida shacabka ee hay’adaha dowladda.
Soomaaliya waxay leedahay nidaam federaal ah oo dowlad-goboleedyadu ku leeyihiin hay’ado maamul iyo goleyaal sharci-dejin. Doorashooyinka hoggaanka dowlad-goboleedyada ayaa muddo dheer ku tiirsanaa nidaam ay xildhibaannada baarlamaannada maamul-goboleedyadu ku doortaan madaxweynaha, halka xildhibaannada laftooda lagu soo xulo hannaan ay qayb ka yihiin odayaasha dhaqanka, ergooyinka beelaha iyo heshiisyada siyaasadeed.
Nidaamkan ayaa ka duwan doorasho dadweyne oo muwaadiniintu si toos ah codkooda ugu dhiibtaan musharraxiinta ay doonayaan inay hoggaanka u doortaan.
Inkasta oo doorashada ay qabtaan xildhibaanno la soo xulay ay leedahay hannaan sharciyeed iyo habraacyo siyaasadeed oo u gaar ah, haddana waxaa jira dood joogto ah oo ku saabsan heerka ay shacabka caadiga ahi saamayn ugu leeyihiin go’aanka ugu dambeeya.
Taageerayaasha nidaamkan waxay ku doodaan in uu yahay hannaan ku dhisan awood-qaybsi, heshiis siyaasadeed iyo matalaadda beelaha, gaar ahaan xaaladaha ay weli adag tahay in laga hirgeliyo doorasho qof iyo cod ah oo si buuxda uga dhacda dalka.
Dhinaca kale, dadka dhaliila nidaamka ayaa qaba in marka go’aanka ugu dambeeya uu ku koobnaado tiro xaddidan oo xildhibaanno ah, ay fududaan karto in siyaasiyiinta awoodda leh ay saameeyaan natiijada, iyadoo aan shacabka oo dhan si toos ah loo siin fursad ay ku doortaan hoggaankooda.
Galmudug waa dowlad-goboleed muhiim u ah siyaasadda Soomaaliya, waxaana doorashooyinka hoggaankeeda marar badan hareeyay loollan siyaasadeed, heshiisyo ay gaaraan dhinacyada tartamaya iyo dood ku saabsan matalaadda bulshada.
Marka la qiimeynayo doorashooyinka Galmudug, waxaa muhiim ah in la kala saaro doorashada madaxweynaha, soo xulista xildhibaannada iyo kaalinta ay shacabka ku leeyihiin labada hannaan. In madaxweyne lagu doorto codka xildhibaannada macnaheedu ma aha in doorashadu aysan lahayn wax sharciyad ah, balse waxay ka dhigan tahay in shacabka aysan si toos ah ugu codeyn musharraxiinta madaxweynenimada.
Su’aalaha la xiriira hufnaanta doorashada waxaa ka mid ah sida loo soo xulay xildhibaannada, in musharraxiinta loo oggolaaday tartan furan, in habraacyada doorashada la dhowray iyo in natiijada ay aqbaleen dhinacyadii tartamayay.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la ogaado heerka ay bulshada rayidka ah, warbaahinta iyo dadka deegaanka u heleen fursad ay ku dabagalaan geeddi-socodka doorashada.
Haddii hannaan doorasho uu ku tiirsan yahay heshiisyo ay gaaraan siyaasiyiin iyo kooxo awood leh, waxaa dhalan kara su’aalo ku saabsan cidda dhab ahaan go’aamisa hoggaanka iyo sida loo xaqiijiyo in danaha guud laga hormariyo kuwa gaarka ah.
Si kastaba ha ahaatee, qiimeynta doorasho gaar ah waa inay ku salaysnaataa xogta dhacdadaas, habraacyadii la adeegsaday iyo caddaymaha la heli karo, halkii lagu go’aamin lahaa aragti guud oo keliya.
Hirshabeelle ayaa iyaduna qayb ka ah doodda ku saabsan qaabka hoggaanka loogu doorto dowlad-goboleedyada Soomaaliya. Sida maamullada kale ee federaalka, waxaa muhiim ah in la eego sida baarlamaanka dowlad-goboleedka loo dhiso, cidda ka qayb qaadata soo xulista xildhibaannada iyo habka ay xildhibaannadu ugu codeeyaan musharraxiinta hoggaanka.
Doodda ku saabsan doorashooyinka Hirshabeelle kuma koobna oo keliya cidda ku guuleysata xilka madaxweynaha. Waxaa sidoo kale muhiim ah in la qiimeeyo in tartanku ahaa mid furan, in musharraxiintu heleen fursado isu dhow, in xildhibaanadu si xor ah u codeeyeen iyo in habraacyada doorashada loo fuliyay si hufan.
Haddii shacabka aan si toos ah loogu codeysiin hoggaanka, waxaa habboon in la caddeeyo in doorashadu ahayd mid dadban oo ay xildhibaannadu qabteen, halkii loogu tilmaami lahaa doorasho dadweyne oo qof walba codkiisa dhiibtay.
Dhanka kale, doorasho dadban oo loo maro baarlamaan ma aha mid si toos ah loogu tilmaami karo xulasho aan sharci ahayn. Waxaa loo baahan yahay in la eego xeerarka lagu saleeyay, habraacyada la raacay iyo sida ay u dhacday doorashada gaarka ah.
Hirshabeelle, sida Galmudug, waxaa horyaalla su’aal ballaaran oo la xiriirta sidii loo xoojin lahaa kalsoonida shacabka, loona horumarin lahaa nidaam doorasho oo muwaadiniintu ku yeeshaan kaalin muuqata.
Doorasho dadweyne oo toos ah waa hannaan ay muwaadiniinta xaqa u leh codbixintu si toos ah ugu codeeyaan musharraxiinta ama liisaska siyaasadeed. Nidaamkan, codka shacabka ayaa si toos ah qayb uga noqda go’aaminta cidda xilka qabanaysa.
Doorasho dadban, dhanka kale, waa marka xubno la soo xulay ama gole sharci-dejin ay doortaan hoggaamiyaha. Nidaamkan waxaa laga heli karaa dalal kala duwan, waxaana sharciyaddiisa lagu qiimeeyaa dastuurka, shuruucda doorashada iyo hufnaanta habraaca.
Ereyga “xulasho siyaasadeed” wuxuu noqon karaa tilmaam lagu dhaliilayo hannaan ay siyaasiyiintu saamayn weyn ku leeyihiin, balse ma aha qeexitaan sharci oo si toos ah u caddaynaya in doorashadu sharci-darro ahayd.
Sidaas darteed, si loo ogaado nooca doorasho ee ka dhacday Galmudug iyo Hirshabeelle, waa in la baaro habka loo soo xulay xildhibaannada, cidda codaysay, shuruucda la adeegsaday iyo heerka ay shacabka uga qayb qaateen.
Haddii xildhibaannadu doorteen madaxweynaha, doorashada madaxweynuhu waxay ahayd mid dadban. Haddii muwaadiniintu si toos ah u codeeyeen, waxaa loo aqoonsan karaa doorasho dadweyne oo toos ah, iyadoo weli la qiimeynayo hufnaanteeda iyo u hoggaansanaanta sharciga.
Qaabka hoggaanka loo soo doorto wuxuu saamayn ku yeelan karaa xiriirka u dhexeeya dowladda iyo bulshada. Marka shacabka ay dareemaan inay door ku leeyihiin go’aaminta hoggaankooda, waxay heli karaan fursad ay si toos ah ugu muujiyaan rabitaankooda siyaasadeed.
Dhanka kale, marka doorashada lagu saleeyo hannaan dadban, waxaa muhiim ah in la helo habab kale oo lagu xaqiijiyo isla xisaabtanka, sida baarlamaan shaqaynaya, warbaahin xor ah, hay’ado kormeer iyo hannaan ay muwaadiniintu ku cabbiri karaan aragtidooda.
Haddii shacabka ay aaminsanaadaan in hoggaanka lagu soo doortay heshiisyo ay gaareen kooxo siyaasadeed oo kooban, waxaa hoos u dhici karta kalsoonida ay ku qabaan hay’adaha dowliga ah. Hase yeeshee, aragtidaas waa in lagu cabbiraa xog, daraasado iyo fikradaha bulshada, halkii loo qaadan lahaa xaqiiqo guud oo aan caddayn u baahnayn.
Doorashooyinka hufan waxay sidoo kale muhiim u yihiin nabadda iyo xasilloonida siyaasadeed. Tartanka siyaasadeed ee lagu maareeyo xeerar la wada aqbalay wuxuu yarayn karaa khilaafaadka, halka muranka ka dhasha habraacyada aan caddayn uu sii adkayn karo xiriirka dhinacyada siyaasadda.
Horumarinta nidaamka doorashooyinka Galmudug iyo Hirshabeelle waxay u baahan tahay in si cad loo qeexo habraacyada doorashada, la xoojiyo madaxbannaanida hay’adaha maamula doorashooyinka, lana helo hannaan ay musharraxiinta iyo shacabka ku aamini karaan natiijada.
Waxaa kale oo muhiim ah in la kordhiyo fursadaha ay haweenka, dhallinyarada iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ku yeelanayaan matalaad siyaasadeed. Warbaahinta iyo bulshada rayidka ahna waa inay helaan fursad ay ku kormeeraan geeddi-socodka doorashada, iyagoo aan la kulmin cadaadis ama xannibaado aan sharci ahayn.
Haddii la doonayo in mustaqbalka loo gudbo doorasho qof iyo cod ah, waxaa loo baahan yahay diyaarinta diiwaangelinta codbixiyeyaasha, amniga goobaha codbixinta, wacyigelinta shacabka, xeerar doorasho oo cad iyo hannaan lagu xalliyo cabashooyinka.
Isbeddelkaas waa inuu noqdaa mid ku dhisan heshiis siyaasadeed oo ballaaran, diyaargarow farsamo iyo xaalado amni oo saamaxaya in codbixiyeyaashu si xor ah u gutaan waajibaadkooda.
Ugu dambayn, doodda ugu weyn ma aha oo keliya magaca loo bixiyo doorashada, balse waa in la ogaado cidda codaysay, sida codadka loo dhiibtay, in sharciga la dhowray iyo in shacabka ay heleen matalaad ku filan.
