Muuqaallo iyo sawirro lagu daabaco baraha bulshada ee hay’adaha ammaanka Soomaaliya ayaa mararka qaar muujinaya dad ay ciidamada Boolisku gacanta ku dhigeen, arrintaas oo dhalisay dood ku saabsan xuquuqda dadka la qabtay iyo xadka awoodda hay’adaha amniga.
Bogagga rasmiga ah ee Booliska waxaa lagu arkaa sawirro dad loo soo bandhigay inay yihiin kuwo la qabtay ama looga shakisan yahay falal dambiyeed. Qaar ka mid ah dadka iyo ehelladooda ayaa su’aalo ka keenaya habka sawirrada loo qaaday, gaar ahaan marka qofku uusan oggolaan in sawirkiisa la qaado ama uu sheegto in sawirka si khasab ah looga qaaday.
Arrintan waxay taabaneysaa labo dhinac oo muhiim ah: awoodda Booliska ee baaritaanka iyo aqoonsiga dadka ay gacanta ku hayaan, iyo waajibaadka hay’adda ka saaran ilaalinta karaamada iyo xuquuqda qofka.
Qof la qabtay waxaa laga yaabaa in sawir looga qaado ujeeddo baaritaan, aqoonsi ama diiwaangelin. Laakiin in sawirkaas lagu daabaco baraha bulshada waa arrin ka duwan qaadista sawirka lafteeda.
Haddii qof sawirkiisa laga qaado isaga oo aan oggolaan, waxaa muhiim ah in la ogaado sababta sawirka loo qaaday iyo saldhigga sharci ee tallaabadaas. Haddii sawirka loo baahan yahay baaritaan rasmi ah, arrintaasi waxay leedahay ujeeddo ka duwan marka sawirka loo gudbiyo dadweynaha.
Waxaa intaas ka sii culus marka qofku sheego in sawirkiisa si khasab ah looga qaaday, kadibna lagu daabacay bog rasmi ah oo ay maamusho hay’ad dowladeed. Xaaladdan, waxaa muhiim ah in la qiimeeyo in tallaabadu ahayd mid sharci ah, lagama maarmaan ah oo aan dhaawac u geysanayn karaamada qofka.
Dastuurka KMG ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya wuxuu aqoonsan yahay karaamada iyo xuquuqda aasaasiga ah ee qofka, waxaana qofka la qabtay ama la xiray loo dammaanad qaaday xuquuq la xiriirta sababta xarigga, helitaanka gargaar sharci iyo in loo maro hannaan cadaalad ah.
Qofka Boolisku qabtaan ma noqonayo dambiile sababta oo keliya ah in la xiray ama looga shakisan yahay fal dambiyeed. Dambiga waxaa lagu go’aamiyaa hannaan sharci ah, gaar ahaan maxkamad awood u leh inay arrinta go’aan ka gaarto.
Sidaas darteed, sawirka qof la qaaday in lagu faafiyo dadweynaha iyadoo qofka loo muujinayo inuu yahay dambiile ka hor inta aan maxkamad xukumin waxay dhalin kartaa su’aalo la xiriira mabda’a ah in qofku yahay mid aan dambiile ahayn ilaa dambigiisa si sharci ah loo caddeeyo.
Qofka xiran ama la tuhunsan yahay inuu dambi galay kama baxayo xuquuqdiisa aasaasiga ah. Boolisku waxay leeyihiin awood ay ku sugaan amniga, ku baaraan dambiyada, kuna soo qabtaan dadka looga shakisan yahay falal sharci-darro ah, balse awooddaas waxaa barbar socda mas’uuliyad ah in qofka loola dhaqmo si waafaqsan sharciga iyo karaamada aadanaha.
Marka sawir qof la qaaday lagu daabaco Facebook ama bar kale, sawirkaasi wuxuu gaaraa dad aad u tiro badan, waxaana dhici karta inuu saameyn ku yeesho sumcadda qofka, qoyskiisa iyo noloshiisa xitaa haddii maxkamaddu markii dambe go’aamiso inuusan dambi lahayn.Taasi waxay ka dhigeysaa in hay’adaha amniga ay si taxaddar leh uga fiirsadaan sawirrada dadka la qabtay ee lagu baahinayo baraha bulshada.
Doodda ka taagan sawirrada dadka la qabtay waxay u baahan tahay in hay’adaha amniga ay si cad u qeexaan siyaasadda ay ku maamulaan sawirrada dadka ay gacanta ku dhigaan.
Waxaa muhiim ah in la ogaado goorta sawir qof la qabtay loo qaadi karo, ujeeddada loo qaadayo, halka lagu kaydinayo, cidda loo oggol yahay inay isticmaasho iyo xaaladda uu sawirkaasi noqon karo mid dadweynaha loo bandhigo.
Haddii ay jiraan eedeymo sheegaya in dadka qaar sawirradooda si khasab ah looga qaaday, waxaa habboon in cabashooyinkaas si dhab ah loo baaro, iyadoo la eegayo waxa dhacay iyo haddii tallaabada la qaaday ay lahayd saldhig sharci.
La dagaallanka dambiyada iyo sugidda amniga waa waajibaad muhiim ah oo Booliska saaran. Bulshaduna waxay u baahan tahay ciidan awood u leh inay ka hortagaan dambiyada iyo falalka khatarta ku ah amniga.
Hase yeeshee, ilaalinta amniga ma baabi’inayso xuquuqda qofka. Hay’ad awood u leh inay qof qabato ama xirto waxay sidoo kale leedahay waajib ah inay dhowrto karaamadiisa, xuquuqdiisa iyo habraacyada sharciga.
Sidaas darteed, su’aashu ma aha oo keliya in Boolisku sawir ka qaadi karaan qof ay gacanta ku hayaan. Su’aasha muhiimka ah ayaa ah: maxaa loogu qaaday sawirka, qofku ma oggolaaday, haddii uusan oggolaan maxay tahay awoodda sharci ee loo adeegsaday, maxaase sabab u ah in sawirka dadweynaha loo bandhigo?Jawaab cad oo arrimahaas laga bixiyo waxay muhiim u tahay kalsoonida bulshada iyo hay’adaha amniga.
Ugu dambeyn, qof la qabtay waa qof baaritaan ama dacwad ku socoto, mana aha qof maxkamad lagu xukumay. Ilaalinta amniga iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniintu waa inay noqdaan labo arrimood oo isla socda.
Hay’adaha amniga marka ay awooddooda u adeegsadaan si waafaqsan sharciga, iyadoo la dhowrayo karaamada dadka, waxay xoojinayaan kalsoonida shacabka iyo sumcadda hay’adda. Sidoo kale, bulshada waxaa muhiim u ah inay hesho nidaam caddaaladeed oo qof kasta xaqiisa lagu ilaaliyo, xitaa marka uu yahay qof loo haysto tuhun dambiyeed.
