Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ee Soomaaliya, Xamsa Cabdi Barre, ayaa xilligan wajahaya arrimo siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho oo si weyn looga hadal hayo gudaha dalka, iyadoo su’aalo badan ay ka taagan yihiin qaar ka mid ah tallaabooyinka dowladda iyo qorshayaasha waaweyn ee ay waddo.
Doodaha ugu badan ayaa ku saabsan xiriirka u dhexeeya xukuumadda iyo Golaha Shacabka, xaaladda agoonta ciidamada Soomaaliya, murannada dhulka iyo guryaha Muqdisho, iyo qorshayaasha lagu horumarinayo dekedda iyo garoonka diyaaradaha ee caasimadda.
Arrimahaasi waxay ku soo beegmayaan xilli Soomaaliya ay ku jirto marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah, iyadoo dowladda ay isku dayeyso inay dardar geliso howlaha maamulka, dhaqaalaha iyo amniga, halka dhinacyada siyaasadda qaarkood ay su’aalo ka keenayaan habka loo maareynayo arrimaha qaranka.
Mid ka mid ah isbeddellada siyaasadeed ee dhowaan dhacay ayaa ah doorashada Cabdulqaadir Maxamed Nuur Jaamac oo loo doortay Guddoomiyaha Golaha Shacabka.
Jaamac ayaa xilka la wareegay xilli Golaha Shacabka uu horyaallo arrimo siyaasadeed iyo sharciyeed oo muhiim ah, waxaana laga filayaa inuu door muuqda ka qaato howlaha baarlamaanka iyo xiriirka u dhexeeya hay’adaha dowladda.
Guddoomiyaha Golaha Shacabka ayaa tan iyo markii uu xilka qabtay bilaabay kulamo uu la yeelanayo masuuliyiin iyo hay’ado kala duwan. Waxaa sidoo kale jiray kulamo uu la yeeshay Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ee Soomaaliya, Xamsa Cabdi Barre, kuwaas oo looga hadlay wada-shaqeynta hay’adaha dowladda iyo dardargelinta howlaha qaranka.
Xiriirka u dhexeeya Golaha Shacabka iyo xukuumadda ayaa ah arrin muhiim ah, maadaama baarlamaanku leeyahay awood sharci-dejin iyo kormeer, halka xukuumaddu ay mas’uul ka tahay fulinta siyaasadaha iyo qorshayaasha dowladda.
Waxaa jira hadallo siyaasadeed oo sheegaya in Xamsa uu cadaadis kala kulmay Guddoomiye Jaamac, waxaana qaar ka mid ah warbaahinta iyo dadka siyaasadda ka faallooda ay arrintaas ku tilmaameen “jug kale” oo soo wajahday xukuumadda.
Si kastaba, erayadaas waa fasiraad siyaasadeed, mana aha go’aan rasmi ah oo baarlamaanka ama hay’ad kale ay soo saartay.
Waxaa sidoo kale baraha bulshada lagu faafiyay hadal loo nisbeeyay Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ee Soomaaliya, kaas oo la xiriiray Madaxweynaha Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed Lafta-gareen iyo arrimo la xiriira kaarka JSP.
Hadalka loo nisbeeyay Xamsa ayaa ahaa in haddii Lafta-gareen uu “kaarka JSP” kula soo geli lahaa, la siin lahaa, balse aan isaga la sugin.
Hase yeeshee, ma jiro bayaan rasmi ah oo si madax-bannaan u xaqiijinaya in Xamsa Cabdi Barre uu hadalkaas sidaas u yiri. Sidaas darteed, hadalkaasi wuxuu u baahan yahay in laga helo muuqaal, cod ama qoraal rasmi ah si loo xaqiijiyo cidda jeedisay iyo macnaha saxda ah ee uu lahaa.
Arrinta ayaa kusoo beegmaysa xilli xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada uu yahay mid ka mid ah arrimaha siyaasadeed ee ugu xasaasisan dalka.
Mid ka mid ah arrimaha ugu badan ee bulshada Soomaaliyeed ay hadda ka hadleyso ayaa ah xaaladda agoonta ciidamada Soomaaliya iyo lacagaha taageerada ah ee la siiyo carruurta ay ka geeriyoodeen askarta ku dhimatay dagaallada dalka.
Ciidamada Soomaaliya ayaa sannado badan dagaallo kula jiray Al-Shabaab, waxaana dagaalladaas ku dhintay askar badan. Qoysaska ay askartaasi ka tageen ayaa u baahan taageero joogto ah oo dhinacyada dhaqaalaha, waxbarashada iyo caafimaadka ah.
Dowladda federaalka ayaa hore u qaaday tallaabooyin la xiriira dhismaha hay’ad u gaar ah daryeelka agoonta ciidamada, askarta naafada ah iyo ciidamada hawlgabka ah.
Tallaabadan ayaa muujineysa in dowladda ay aqoonsan tahay muhiimadda ay leedahay in qoysaska ciidamada loo sameeyo nidaam joogto ah oo daryeel iyo taageero ah.
Hase yeeshee, waxaa soo baxay warar sheegaya in lacagihii la siin jiray qaar ka mid ah agoonta ciidamada la dhimay, taasoo dhalisay caro iyo su’aalo ku saabsan sababta loo qaaday tallaabadaas.
Waxaa sidoo kale la sheegay in dowladda ay qorsheyneyso inay dib uga laabato lacag-dhimista lagu sameeyay agoonta ciidamada, isla markaana ay bulshada u soo bandhigto sababta go’aankaasi ku yimid.
Ilaa hadda, si kastaba ha ahaatee, ma jiro bayaan rasmi ah oo si cad u xaqiijinaya in dowladda ay si rasmi ah uga noqotay lacag-dhimista ama ay go’aansatay in lacagihii hore dib loogu celiyo heerkii ay ahaayeen.
Arrintan ayaa u baahan jawaab rasmi ah, maadaama lacagta la siiyo agoonta ciidamada aysan ahayn arrin siyaasadeed oo keliya, balse ay si toos ah u taabaneyso nolosha carruur ay waalidkood ku waayeen dagaallada dalka.
Qoysaska ciidamada ayaa dowladda ka filaya in haddii ay jiraan isbeddello lagu sameeyay nidaamka lacagaha, si cad loogu sheego sababta, muddada iyo dadka ay saameynayaan.
Dhanka kale, qorshayaasha dowladda ee la xiriira dekedda Muqdisho ayaa iyaguna noqday arrin dhalisay dood.
Dekedda Muqdisho waxay ka mid tahay xarumaha ugu muhiimsan ee dhaqaalaha dalka, waxaana dowladda muddooyinkii dambe wadday qorshayaal lagu casriyeynayo laguna ballaarinayo adeegyada dekedda.
Waxaa sidoo kale jira mashruuca New Mogadishu Maritime Port oo loogu talagalay in magaalada Muqdisho laga hirgeliyo deked casri ah oo leh awood dheeraad ah oo loogu adeegayo ganacsiga, konteenarrada iyo dhaqdhaqaaqa badeecadaha.
Mashruucyada noocan ah waxay muhiim u yihiin dhaqaalaha Soomaaliya, gaar ahaan maadaama dekedaha ay yihiin meelaha ugu muhiimsan ee dalka kasoo galo ganacsiga caalamiga ah.
Soomaaliya iyo Türkiye waxay leeyihiin xiriir dhow oo dhinacyo badan leh, waxaana labada dal ka dhexeeya iskaashi la xiriira amniga, dhaqaalaha, caafimaadka, waxbarashada iyo kaabayaasha dhaqaalaha.
Türkiye waxay sidoo kale door muuqda ku leedahay mashaariic iyo adeegyo ka socda Soomaaliya, gaar ahaan Muqdisho.
Waxaa jira warar sheegaya in dowladda Soomaaliya ay doonayso in Türkiye door weyn ku yeelato dhismaha ama maamulka dekedda cusub ee Muqdisho.
Hase yeeshee, haddii la doonayo in arrintan loo soo bandhigo xaqiiqo rasmi ah, waxaa muhiim ah in la helo heshiis dowladeed oo qeexaya qaabka Turkiga uga qayb qaadanayo mashruuca.
Ilaa hadda, ma jirto caddayn rasmi ah oo ku filan oo lagu oran karo dekedda cusub si buuxda ayaa Türkiye loogu wareejiyay.
Farqiga u dhexeeya maalgelin, dhisme, maamul iyo heshiis concession ah ayaa muhiim ah, maadaama mid kasta uu leeyahay shuruudo iyo waajibaadyo gaar ah.
Arrinta dekedda ayaa sidoo kale dhalisay su’aal kale oo ku saabsan garoonka diyaaradaha cusub ee Muqdisho.
Waxaa muddo socday qorshayaal lagu dhisayo garoon cusub oo caalami ah, kaas oo loogu talagalay inuu wax ka qabto baahida sii kordheysa ee rakaabka iyo xamuulka.
Mashruuca garoonka cusub ayaa ka mid ah qorshayaasha waaweyn ee kaabayaasha Muqdisho, waxaana la xiriira daraasado iyo qorsheyn lagu qiimeynayo goobta, naqshadda iyo awoodda garoonka.
Dhanka kale, Soomaaliya iyo Qatar waxay leeyihiin xiriir dhow oo dhinacyada siyaasadda iyo dhaqaalaha ah, waxaana labada dowladood horey uga dhexeeyay iskaashi iyo mashaariic kala duwan.
Waxaa sidaas darteed soo baxaya su’aasha ah in Qatar ay qayb ka noqon doonto maalgelinta garoonka cusub ama mashaariicda kale ee waaweyn ee Muqdisho.
Laakiin ilaa hadda ma jiro heshiis rasmi ah oo la shaaciyay oo caddeynaya in Qatar ay si gaar ah ula wareegtay maalgelinta garoonka cusub.
Sidaas darteed, arrintan waxay weli u baahan tahay xog dheeraad ah iyo heshiis rasmi ah oo dowladda Soomaaliya ay shacabka la wadaagto.
Dhibaatada dhulka ayaa iyaduna noqotay arrin muddo dheer ka taagneyd Muqdisho.
Qaar ka mid ah dadka magaalada ayaa sheegaya in dhulkooda iyo guryahooda laga qaaday, iyadoo qaar badan ay sheegayaan inay haystaan dukumentiyo ay ku caddeynayaan lahaanshaha.
Muranka dhulka Muqdisho wuxuu leeyahay dhinacyo badan, waxaana ku lug leh dukumentiyo lahaansho, dhul dowladeed, dhul gaar loo leeyahay iyo mararka qaar go’aanno maxkamadeed.
Dhibaatadu waxay sii adkaan kartaa marka dhowr qof ay sheegtaan lahaanshaha hal dhul ama marka dukumenti la isku hayo.
Waxaa sidoo kale la faafiyay in Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ee Soomaaliya, Xamsa Cabdi Barre, uu qiray in dalka uu ka socdo dhulboob xooggan, isla markaana uu dadka shacabka ah ee guryahooda laga qaaday ugu yeeray inay “lugaha fidsadaan”.
Hadalkaas, sida loo faafiyay, wuxuu dhaliyay dood weyn, gaar ahaan dadka Muqdisho ee muddooyinkii dambe cabashada ka qabay murannada dhulka.
Marka qof uu sheeganayo inuu haysto dukumenti sharci ah oo dhul ama guri, arrintu waxay u baahan tahay hay’ad awood u leh inay xaqiijiso saxnimada dukumentigaas.
Dowladdu haddii ay rabto inay dhul u isticmaasho mashruuc dadweyne, waa inay jirtaa hannaan sharci oo cad oo qeexaya sida dadka loo wargelinayo, sida lahaanshaha loo hubinayo iyo haddii loo baahdo sida magdhow loo siinayo dadka ay saameyso.
Tani waxay si gaar ah muhiim u tahay xilli Muqdisho ay wajahday koror weyn oo ku yimid qiimaha dhulka iyo baahida loo qabo dhul loogu sameeyo waddooyin, dekedo, garoomo, xarumo dowladeed iyo mashaariic kale.
Marka la isku geeyo arrimaha siyaasadda, dhaqaalaha iyo bulshada, xukuumadda Xamsa waxay wajahaysaa dhowr doodood oo muhiim ah.
Dhinaca siyaasadda waxaa jira xiriirka xukuumadda iyo Golaha Shacabka iyo sidoo kale xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Dhinaca bulshada waxaa taagan xaaladda agoonta ciidamada iyo cabashooyinka la xiriira taageerada loo fidiyo qoysaska askarta dhimatay.
Dhinaca dhaqaalaha waxaa socda qorshayaal waaweyn oo la xiriira dekedda iyo garoonka diyaaradaha.
Dhinaca dhulka waxaa taagan muranno badan oo u baahan in lagu xalliyo sharci, diiwaan sax ah iyo maxkamado awood leh.
Dhammaan arrimahan waxay u baahan yihiin in dowladda ay bixiso xog cad oo joogto ah si bulshada aysan ugu tiirsanaan warar aan la xaqiijin ama hadallo siyaasadeed oo iska soo horjeeda.
Su’aasha ugu weyn ayaa ah sida xukuumadda Ra’iisul Wasaaraha xilgaarsiinta ee Soomaaliya ay uga jawaabi doonto arrimahaas.
Shacabka waxay doonayaan in la ogaado waxa dhab ahaan ka jira lacagaha agoonta ciidamada, sababta isbeddel loogu sameeyay haddii ay jirto, iyo haddii dowladda qorsheyneyso inay dib u eegto nidaamka taageerada.
Sidoo kale, bulshada waxay rabtaa in si cad loo sheego heshiisyada la xiriira dekedda iyo garoonka cusub, cidda maalgelinaysa, cidda dhisaysa iyo cidda mustaqbalka maamuli doonta.
Dadka qaba murannada dhulka waxay iyaguna doonayaan nidaam awood u leh inuu kala saaro cidda dhulka si sharci ah u leh iyo cidda aan lahayn.
Ugu dambeyn, mashaariicda waaweyn ee Muqdisho sida dekedda iyo garoonka diyaaradaha waxay noqon karaan kuwo muhiim u ah dhaqaalaha dalka, balse waxaa muhiim ah in heshiisyadooda, maalgelintooda iyo maamulka mustaqbalka loo sameeyo hufnaan iyo xog si cad shacabka loogu soo bandhigo.
