Soomaaliya muddo dheer ayay la tacaalaysay caqabad la xiriirta doorka qabiilka ee siyaasadda iyo dowladnimada. Inkastoo qabiilku yahay nidaam bulsho oo soo jiray qarniyo badan, haddana markii uu si toos ah ugu dhex milmo siyaasadda, awood-qaybsiga iyo magacaabista xilalka dowladda, waxaa soo baxa dood adag oo ku saabsan inuu dalka caawinayo ama uu dib u dhigayo.
Nidaamka 4.5, oo ah qaabka awoodda siyaasadeed loogu qaybiyo beelaha, ayaa ka mid ah arrimaha ugu badan ee doodda laga keeno. Nidaamkan waxaa markii hore loogu talagalay in kooxaha Soomaaliyeed ay helaan matalaad siyaasadeed, gaar ahaan kadib burburkii dowladdii dhexe iyo dagaalladii sokeeye.
Hase yeeshee, sannado kadib, 4.5 wuxuu noqday nidaam ay dad badan ku dhaliilaan inuu sii xoojinayo siyaasadda qabiilka.
Qabiil iyo siyaasadda Soomaaliya,Qabiilku laftiisa ma aha wax cusub oo Soomaaliya ka jira, mana ahan wax siyaasiyiintu abuureen. Bulshada Soomaaliyeed muddo dheer ayay qabiilka ugu adeegsan jirtay xiriirka bulshada, is-gargaarka iyo xallinta khilaafaadka.
Dhibaatadu waxay bilaabataa marka qabiilku ka gudbo doorkaas bulsho oo uu noqdo habka ugu weyn ee lagu helo awoodda siyaasadeed.
Marka xil dowladeed loo tartamayo, waxaa mararka qaar ka horreeya su’aasha ah “Qofkani muxuu qaban karaa?” su’aasha ah “Beeshee ayuu ka soo jeedaa?”Arrintan ayaa keentay in siyaasadda Soomaaliya marar badan lagu qeexo siyaasadda beelaha.
4.5 iyo awood-qaybsiga,Nidaamka 4.5 wuxuu soo baxay xilligii Soomaaliya ay raadineysay nidaam siyaasadeed oo kooxaha kala duwan lagu wada daro.
Fikradda nidaamku waxay ahayd in afarta beelood ee waaweyn ay helaan saamiga ugu weyn, halka beelaha laga tirada badan yahay ay wadaagaan qaybta loo yaqaan 0.5.
Nidaamku wuxuu door ka qaatay in kooxo badan ay helaan matalaad siyaasadeed, laakiin wuxuu sidoo kale sababay in beeluhu noqdaan qayb rasmi ah oo ka mid ah tartanka awoodda.
Daraasado ku saabsan nidaamka 4.5 ayaa tilmaamaya in uu dhinac ka caawiyay matalaadda kooxaha bulshada, laakiin dhinaca kale uu sii xoojiyay siyaasadda ku salaysan beelaha iyo kala-qaybsanaanta bulshada.
Sidaas darteed, su’aasha maanta taagan ayaa ah: nidaamkii xal loogu talagalay ma wuxuu noqday caqabad hortaagan dhismaha dowlad casri ah?
Xasan Sheekh iyo doodda qabiilka,Xasan Sheekh Maxamuud, wuxuu ka soo jeedaa beesha Abgaal.
In madaxweyne uu ka soo jeedo beel gaar ah lafteedu ma caddaynayso in dowladda ama magacaabistiisu ay qabiil ku dhisan yihiin. Xasan Sheekh waxaa madaxweyne ku doortay baarlamaanka Soomaaliya, iyadoo xildhibaannadu ka kala yimaadeen beelo iyo deegaano kala duwan.
Si kastaba ha ahaatee, marka xilal badan oo muhiim ah ay isku mar qabtaan dad loo arko inay ka soo jeedaan isla beel ama deegaan, waxaa bulshada dhexdeeda ka dhalan karta dood ku saabsan isku-uruursiga awoodda.
Dooddan ayaa si gaar ah uga muuqata marka la eego xilalka sare ee dowladda federaalka, amniga, Gobolka Banaadir iyo dowlad-goboleedyada.
Laakiin waxaa muhiim ah in la kala saaro laba arrimood: in qofku qabiil gaar ah yahay iyo in xilka loogu magacaabay qabiilkiisa awgiis. Midda labaad waxay u baahan tahay caddeyn gaar ah.
Hirshabeelle iyo awood-qaybsiga Abgaal iyo Hawadle
Hirshabeelle ayaa ka mid ah meelaha ay doodda qabiilka si weyn uga muuqato.
Maamulka Hirshabeelle wuxuu ka kooban yahay gobollada Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, waxaana caasimaddiisu tahay Jowhar.
Madaxweynaha Hirshabeelle waa Cali Cabdullaahi Xuseen Guudlaawe, oo ka soo jeeda Abgaal.
Taariikhda siyaasadeed ee Hirshabeelle waxaa jiray dood joogto ah oo ku saabsan sida awoodda loogu qaybinayo beelaha ugu waaweyn ee labada gobol.
Gaar ahaan waxaa marar badan soo baxay khilaaf siyaasadeed oo u dhexeeya dhinacyada ku xooggan Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe.
Qaar ka mid ah siyaasiyiinta iyo odayaasha dhaqanka ayaa ku doodaya in awoodda maamulka aysan si isku dheelitiran ugu qaybsanayn labada dhinac.
Arrintani waxay keentay in doorasho kasta oo Hirshabeelle ka dhacda ay noqoto mid si dhow loola xiriiriyo awood-qaybsiga beelaha.
Sidaas darteed, marka laga hadlayo caqabadaha Hirshabeelle, qabiilku waa qayb ka mid ah arrimaha la isku hayo, laakiin ma aha qodobka keliya. Amni-darrada, khilaafaadka siyaasadeed, dhaqaale la’aanta iyo xiriirka u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamulka ayaa sidoo kale door weyn ku leh xaaladda gobolka.
Xilalka amniga iyo walaaca qabiilka,Hay’adaha amniga ayaa ah meel ay arrinta qabiilku si gaar ah xasaasi uga tahay.
Ciidanka iyo booliska waxaa loogu talagalay inay noqdaan hay’ado qaran oo aan matalin beel gaar ah. Haddii bulshada ay u aragto in hay’ad amni ay ku badan yihiin xubno ka socda beel gaar ah, kalsoonida hay’addaas ayaa dhaawacmi karta.
Sidoo kale, haddii taliyeyaasha ciidamada loo arko inay ku yimaadeen xiriir qabiil, waxay adkaan kartaa in hay’adaha amniga loo arko kuwo dhexdhexaad ah.
Soomaaliya arrintan waxay la xiriirtaa taariikhda dheer ee dagaallada sokeeye iyo maleeshiyaadkii beelaha, kuwaas oo muddo dheer ahaa qayb ka mid ah siyaasadda dalka.
Sidaa darteed, dhismaha ciidan qaran oo dadka oo dhan ay ku kalsoon yihiin ayaa weli ah mid ka mid ah hawlaha ugu waaweyn ee Soomaaliya horyaalla.
Muqdisho waa caasimadda Soomaaliya, waana meesha ay ku yaallaan xarumaha dowladda federaalka, baarlamaanka, safaaradaha iyo hay’adaha ugu muhiimsan dalka.
Sidaas darteed, xilka guddoomiyaha Gobolka Banaadir ahna duqa Muqdisho wuxuu leeyahay muhiimad siyaasadeed oo gaar ah.
Marka la magacaabayo guddoomiyaha Banaadir, waxaa mar walba soo baxa dood ku saabsan cidda matalaysa magaalada, beelaha ku nool iyo xiriirka ay la leedahay dowladda dhexe.
Doodda qabiilka ee Muqdisho sidaas darteed kuma koobna oo keliya qofka xilka haya; waxay sidoo kale ku saabsan tahay cidda leh awoodda siyaasadeed iyo maamul ee caasimadda.
Qabiilku ma yahay sababta ugu weyn ee Soomaaliya dib u dhigtay?
Qaar badan oo Soomaali ah waxay aaminsan yihiin in qabiilku yahay caqabadda ugu weyn ee hortaagan horumarka dalka.
Laakiin marka si qoto dheer loo eego, Soomaaliya waxaa dib u dhigay arrimo badan oo isku dhafan.
Waxaa ka mid ah dagaalladii sokeeye, amni-darrada, Al-Shabaab, musuqmaasuqa, hay’adaha dowladda oo daciif ah, dhaqaale xumo, shaqo la’aan, khilaafka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada, iyo faragelinta quwadaha dibadda.
Qabiilku wuxuu xiriir la leeyahay qaar badan oo ka mid ah dhibaatooyinkaas, laakiin ma aha sababta keliya.
Tusaale ahaan, haddii dowladda hoose ama gobol uu leeyahay amni xumo iyo adeegyo liita, qabiilku wuxuu noqon karaa qayb ka mid ah dhibaatada, laakiin waxaa sidoo kale jiri kara dhaqaale la’aan, maamulka oo daciif ah iyo dagaallo siyaasadeed.
Qabiilku ma yeelan karaa door wanaagsan?Qabiilka oo dhan in loo arko wax xun ma noqonayso sawir dhammaystiran.
Qabiilku wuxuu bulshada Soomaaliyeed u ahaa hab ay dadku isku garab istaagaan, khilaafaadkana ku xalliyaan. Odayaasha dhaqanka iyo nidaamyada dhaqanka ayaa weli door muhiim ah ku leh nabadaynta iyo xalinta khilaafaadka.
Dhibaatadu waxay timaaddaa marka qabiilku noqdo hab lagu qaybiyo awoodda dowladda oo qofka lagu qiimeeyo beesha uu ka dhashay halkii lagu qiimeyn lahaa kartidiisa.Markaas qabiilku wuxuu ka gudbayaa inuu yahay aqoonsi bulsho, wuxuuna isu beddelayaa aalad siyaasadeed.
Maxaa Soomaaliya looga baahan yahay?Soomaaliya haddii ay rabto inay yareyso saamaynta qabiilka, ma aha inay isku daydo inay bulshada ka tirtirto qabiilka.
Waxa loo baahan yahay waa in la dhiso nidaam qofka lagu qiimeeyo kartidiisa iyo waxqabadkiisa.
Xilalka dowladda waa in lagu saleeyaa aqoon, khibrad, daacadnimo iyo awoodda qofku u leeyahay inuu shaqada qabto.
Ciidanka, booliska iyo hay’adaha kale ee dowladda waa inay noqdaan hay’ado qaran oo qof kasta uu dareemo inuu leeyahay.
Sidoo kale, Soomaaliya waxay u baahan tahay nidaam doorasho oo tartiib tartiib looga gudbo awood-qaybsiga beelaha loona gudbo nidaam muwaadin kastaa codkiisa ku leeyahay.
Laakiin isbeddelkaas wuxuu u baahan yahay kalsooni. Beelaha laga tirada badan yahay iyo kuwa waaweynba waa inay hubiyaan in nidaamka cusub uusan cidna awoodda ka saarayn.
