Danjire Tesfaye Yetayeh Anteneh, safiirka Itoobiya u jooga Israa’iil, ayaa ka digay in haddii Itoobiya ay aqoonsato Somaliland, dowladda Soomaaliya ay dalban karto in ciidamada Itoobiya laga saaro Soomaaliya, arrintaas oo uu sheegay inay fursad siin karto kooxda Al-Shabaab inay kordhiso weerarrada Soomaaliya, Somaliland iyo gudaha Itoobiya. Hadalkan ayuu danjiruhu ka sheegay wareysi uu siiyay telefishinka Israa’iil ee i24NEWS.
Danjiraha ayaa sheegay in aqoonsiga Somaliland aanu ahayn arrin diblomaasiyadeed oo keliya, balse uu leeyahay saameyn amni iyo mid istaraatiiji ah oo ku fidi karta guud ahaan Geeska Afrika. Wuxuu ku baaqay in dowladda Itoobiya aysan ku degdegin go’aan aqoonsi, iyadoo la tixgelinayo xiriirka ay la leedahay Soomaaliya iyo doorka ciidamada Itoobiya ku leeyihiin dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab.
Itoobiya oo ka cabsi qabta in xiriirka amni ee Soomaaliya uu dhaawacmo
Danjire Anteneh ayaa hadalkiisa ku saleeyay doorka ay ciidamada Itoobiya ku leeyihiin dagaalka lagula jiro Al-Shabaab, isaga oo ka digay in go’aan diblomaasiyadeed uu saameyn ku yeesho iskaashiga amni ee labada dal.
Itoobiya waxay Soomaaliya ku leedahay ciidamo ka howlgala howlgalka Midowga Afrika ee Taageerada iyo Xasilinta Soomaaliya (AUSSOM), sidoo kalena waxaa jira ciidamo ku jooga heshiisyo amni oo laba geesood ah. Ciidamadaasi waxay qayb ka yihiin dadaallada lagu wiiqayo awoodda Al-Shabaab.
Sida uu Anteneh sheegay, haddii Itoobiya ay aqoonsato Somaliland, dowladda Soomaaliya waxay tallaabadaas uga jawaabi kartaa inay dalbato in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka. Wuxuu ka digay in arrintaasi ay abuuri karto xaalad amni oo adag, gaar ahaan haddii bixitaanka ciidamada uusan la socon qorshe lagu ilaalinayo goobaha ay hadda ka howlgalaan.
Danjiruhu wuxuu intaas ku daray in Al-Shabaab ay ka faa’iideysan karto isbeddel kasta oo ku yimaada iskaashiga amni ee gobolka, taas oo keeni karta in weerarradu ku fidaan Soomaaliya, Somaliland iyo gudaha Itoobiya.
Si kastaba ha ahaatee, hadalka danjiruhu waa digniin ku saabsan khatar uu saadaalinayo, mana aha xaqiijin ah in Itoobiya ay ciidamadeeda kala bixi doonto Soomaaliya haddii ay aqoonsato Somaliland.
Xiriirka Soomaaliya iyo Itoobiya ayaa hore u soo maray xiisad weyn, gaar ahaan bishii Janaayo 2024, markii Itoobiya iyo Somaliland ay kala saxiixdeen is-afgarad la xiriiray marin-badeed iyo suuragalnimada aqoonsiga Somaliland.
Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiskaas ku tilmaantay mid ka hor imanaya madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee dalka, iyadoo digniino ka bixisay saameynta uu ku yeelan karo xiriirka labada dal iyo amniga gobolka.
Xiisadda ayaa hoos u dhacday bishii Diseembar 2024, markii Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed ay Ankara ku gaareen heshiis ay Turkigu dhexdhexaadiyeen.
Heshiiska Ankara ayaa adkeeyay ixtiraamka madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee labada dal, waxaana lagu heshiiyay in Itoobiya ay raadiso marin-badeed ganacsi oo ku yimaada heshiisyo hoos imanaya awoodda madax-bannaan ee Soomaaliya.
Taariikhdaas ayaa muujinaysa sababta arrinta aqoonsiga Somaliland ay ugu xiran tahay xiriirka diblomaasiyadeed iyo iskaashiga amni ee Muqdisho iyo Addis Ababa.
Dhinaca kale, wakiilka Somaliland u jooga Israa’iil, Maxamed Xaaji, ayaa ka horyimid qiimeynta danjire Anteneh, isaga oo ku dooday in aqoonsiga Somaliland uu Itoobiya u keeni karo faa’iidooyin amni, dhaqaale iyo istaraatiiji ah.
Maxamed Xaaji ayaa sheegay in Somaliland ay Itoobiya u noqon karto saaxiib muhiim ah oo dhinaca amniga iyo marin-badeedka ah, isaga oo ku doodaya in aqoonsigu uusan khasab ahaan horseedayn khataraha uu danjiruhu sheegay.
Wuxuu sidoo kale xusay in ciidamada Afrika aan laga filan karin inay Soomaaliya joogaan muddo aan dhammaad lahayn, sidaas darteedna Itoobiya ay tahay inay qorshe u yeelato xiriirkeeda gobolka oo ka baxsan joogitaanka ciidamada.
Labada dhinac ayaa sidaas darteed ku kala aragti duwan saameynta aqoonsiga Somaliland: danjiraha Itoobiya wuxuu xoogga saarayaa khatarta ay ku yeelan karto iskaashiga amni ee Soomaaliya, halka wakiilka Somaliland uu tilmaamayo fursadaha ay Itoobiya ka heli karto xiriir dhow oo ay la yeelato Somaliland.
Arrinta aqoonsiga Somaliland waxay leedahay muhiimad ka baxsan xiriirka Itoobiya iyo Soomaaliya, maadaama ay ku xiran tahay marin-badeedka, dekedaha istaraatiijiga ah iyo tartanka saameynta ee Geeska Afrika iyo Badda Cas.
Itoobiya oo aan lahayn xeeb ayaa muddo dheer raadineysay marin-badeed ay ku ballaariso ganacsigeeda iyo awooddeeda istaraatiiji ah. Somaliland-na waxay raadineysaa aqoonsi caalami ah iyo xiriirro diblomaasiyadeed oo ballaaran.
Israa’iil ayaa 26-kii Diseembar 2025 noqotay dalkii ugu horreeyay ee si rasmi ah u aqoonsada Somaliland, tallaabadaas oo ay dowladda Soomaaliya si adag uga hortimid, iyadoo ku adkeysatay ilaalinta midnimada iyo madax-bannaanida dalka.
Horumarkaasi wuxuu sii kordhiyay muhiimadda ay leedahay go’aanka ay Itoobiya ka qaadan karto aqoonsiga Somaliland, gaar ahaan marka la eego xiriirka ay la leedahay dowladda Soomaaliya iyo danaha ay ka leedahay marin-badeedka.
Hadallada Danjire Anteneh waxay muujinayaan in arrinta aqoonsiga Somaliland ay Itoobiya u leedahay dhinacyo badan oo u baahan in la miisaamo, oo ay ku jiraan xiriirka ay la leedahay Muqdisho, joogitaanka ciidamadeeda Soomaaliya iyo danaha ay ka leedahay marin-badeedka.
Hase yeeshee, weli ma jiro go’aan rasmi ah oo lagu sheegay in Itoobiya ay aqoonsanayso Somaliland ama ay ciidamadeeda kala baxayso Soomaaliya haddii ay tallaabadaas qaaddo.
Waxa sidoo kale muhiim ah in la kala saaro digniinta danjiraha iyo go’aanka rasmiga ah ee dowladda Itoobiya, maadaama hadalka wareysiga uusan keligiis ka dhignayn in siyaasadda aqoonsiga la go’aamiyay.
Dhinacyada ay arrintani khusayso ayaa wajahaya su’aalo la xiriira sida loo ilaalin karo iskaashiga lagula dagaallamayo Al-Shabaab, iyadoo aan la iska indho tirin khilaafaadka ku saabsan madax-bannaanida Soomaaliya iyo doonista Somaliland ee aqoonsi caalami ah.
