Xiisadda siyaasadeed iyo tan militari ee ka taagan maamulka Koonfur Galbeed Soomaaliya ayaa sii xoogeysanaysa, kaddib markii ciidamo taabacsan madaxweynihii hore ee maamulkaas, Cabdicasiis Xasan Maxamed Lafta-gareen, ay la wareegeen degmooyin iyo deegaanno muhiim ah oo ku yaalla gobolka Baay. Isbeddelka ka dhacay goobaha dagaalka ayaa cadaadis cusub saaray hoggaanka Sheekh Aadan Maxamed Nuur Aadan Madoobe, iyadoo ay soo baxayaan su’aalo ku saabsan go’aannadii siyaasadeed iyo kuwii militari ee la qaatay intii ay xiisaddu socotay.
Wararka la baahiyay 16-kii iyo 17-kii Oktoobar 2026 ayaa sheegay in ciidamo daacad u ah Lafta-gareen ay la wareegeen degmooyinka Qansaxdheere, Buurhakaba, Bardaale iyo Diinsoor, iyo deegaanno kale oo gobolka Baay ah. Horumarkaasi wuxuu muujinayaa in awoodda maamulka cusub ay wajahday caqabado amni oo culus, iyadoo weli ay jiraan walaac laga qabo in dagaalku ku fido deegaanno kale.
Qaar ka mid ah dadka falanqeeya xaaladda Koonfur Galbeed ayaa qaba in hoggaanka Aadan Madoobe uu haystay fursad uu xiisadda ugu maareyn karo hab siyaasadeed, balse go’aanno militari iyo hadallo siyaasadeed ay sii adkeeyeen xaaladda.
Eedeymaha ugu waaweyn waxay ku saabsan yihiin laba arrimood oo kala ah adeegsiga madaafiicda meelaha ku dhow magaalada Baydhabo iyo ku tilmaamidda ciidamada ka soo horjeeda maamulka cusub inay xiriir la leeyihiin Al-Shabaab.
Labadan arrimood ayaa u baahan in si madax-bannaan loo baaro, iyadoo la kala saarayo waxa la xaqiijiyay, waxa ay dhinacyadu sheeganayaan iyo waxa weli u baahan caddeyn.
Eedeynta koowaad ee loo jeedinayo hoggaanka Aadan Madoobe ayaa ah in ciidamada Itoobiya ee la shaqeynayay ciidamada taageersan maamulka cusub loo adeegsaday madaafiic ka dhacday deegaanno ku dhow magaalada Baydhabo, xilli ay halkaas ka socdeen dagaallo u dhexeeya dhinacyada iska soo horjeeda.
Dadka dhaliilsan go’aankaas waxay ku doodaan in adeegsiga hubka culus ee meelaha ay dad rayid ahi ku nool yihiin uu keeni karo khasaare naf iyo maalba leh, isla markaana uu sii fogeyn karo rajada laga qabo in khilaafka lagu dhammeeyo wada-hadal.
Waxaa sidoo kale jira eedeymo sheegaya in duqeymahaasi ay sababeen dhimashada dad rayid ah. Si kastaba ha ahaatee, tirada dadka waxyeelladu gaartay, goobaha saxda ah ee la duqeeyay iyo cidda mas’uuliyadda ka lahayd weerarrada waa arrimo u baahan xaqiijin madax-bannaan.
Haddii la xaqiijiyo in madaafiic lagu garaacay deegaanno rayidku ku badan yahay iyadoo aan la ilaalin xeerarka ilaalinta dadka aan dagaalka ku jirin, arrintaasi waxay dhalin kartaa su’aalo culus oo ku saabsan mas’uuliyadda cid kasta oo amartay, fulisay ama taageertay hawlgalladaas.
Sharciga caalamiga ah ee bani’aadannimada wuxuu dhammaan dhinacyada dagaallada ku waajibinayaa inay kala saaraan dadka rayidka ah iyo dagaalyahannada, isla markaana ay qaadaan tallaabooyin looga hortagayo waxyeellada dadka aan dagaalka ku jirin.
Dadka dhaliilsan hoggaanka Aadan Madoobe waxay ku doodayaan in xitaa haddii maamulka cusub uu wajahayo weerarro militari, jawaabta laga bixiyo ay tahay inay ilaaliso nolosha shacabka, halkii ay xaaladda amni uga sii dari lahayd.
Qodobka labaad ee dhaliisha loo jeedinayo Aadan Madoobe ayaa ah in ciidamadii taabacsanaa Lafta-gareen lagu shaabadeeyay Al-Shabaab, iyadoo aan si madax-bannaan loo soo bandhigin caddeymo ku filan oo xaqiijinaya eedeyntaas.
Arrintan waxay xasaasi ka tahay siyaasadda Soomaaliya, maadaama magaca Al-Shabaab uu xambaarsan yahay eedeymo amni oo culus, isla markaana uu saameyn ku yeelan karo sida shacabka, ciidamada amniga iyo beesha caalamku u arkaan dhinac lagu eedeeyay xiriirkaas.
Haddii koox hubeysan ay dhab ahaan xiriir la leedahay Al-Shabaab, waa in arrintaas lagu saleeyaa caddeymo la hubin karo. Sidoo kale, haddii koox ay tahay ciidan siyaasadeed ama maamul goboleed ka soo horjeeda dowladda, taas keligeed ma caddaynayso inay Al-Shabaab ka tirsan tahay.
Dadka dhaliilsan hadallada noocaas ah waxay qabaan in isku dhex yaacinta mucaarad siyaasadeed iyo koox argagixiso ay sii hurin karto colaadda, ayna adkeyn karto dadaallada dib-u-heshiisiinta.
Waxay sidoo kale ka digayaan in eedeymo aan caddeyn lahayn ay abuuri karaan xaalad ay dhinacyadu isku arkaan cadow aan wada-hadal lala geli karin, taas oo yarayn karta fursadaha lagu joojin karo dagaalka.
Dhanka kale, maamulka Aadan Madoobe waxaa laga doonayaa inuu si cad u qeexo saldhigga amni ee eedeymaha uu u jeedinayo dhinacyada ka soo horjeeda, haddii uu hayo xog muujinaysa xiriir ay la leeyihiin kooxaha xagjirka ah.
Doorka ciidamada Itoobiya ayaa ka mid ah arrimaha ugu xasaasisan ee ku jira colaadda Koonfur Galbeed. Itoobiya waxay muddo dheer qayb ka ahayd hawlgallada amni ee Soomaaliya, gaar ahaan dagaalka lagula jiro Al-Shabaab iyo taageerada ciidamada Soomaaliyeed.
Hase yeeshee, xaaladda siyaasadeed ee Koonfur Galbeed waxay dhalisay su’aalo ku saabsan sida ciidamada Itoobiya u wajahayaan iska horimaadyada u dhexeeya dhinacyada Soomaaliyeed.
Warbixin ay soo saartay Hay’adda Midowga Yurub u qaabilsan Magangalyada ayaa tilmaantay in ciidamada Itoobiya ee ku sugnaa Baydhabo ay ka gaabsadeen inay dhinac ka raacaan madaxweynihii hore Lafta-gareen markii ay xiisaddu xoogeysatay bishii Maarso 2026. Xogtaasi waxay muujinaysaa in doorka ciidamada Itoobiya uu u baahan yahay in lagu qiimeeyo xaalad kasta iyo hawlgal kasta si gaar ah.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro joogitaanka ciidamada Itoobiya, taageerada ay siin karaan ciidamada Soomaaliyeed iyo sheegashada ah inay ka qayb qaateen duqeymo gaar ah. Mid kasta wuxuu u baahan yahay caddeyn u gaar ah.
Haddii ciidamada Itoobiya ay madaafiic ku garaaceen deegaanno rayidku ku nool yahay, waxaa muhiim ah in la caddeeyo cidda amartay hawlgalka, bartilmaameedka la doonayay iyo tallaabooyinka la qaaday si loo ilaaliyo dadka rayidka ah.
Warbixino la baahiyay bishii Sebtembar 2026 ayaa sheegay in diyaarado loo aqoonsaday kuwa Turkiga ay ka hawlgaleen hawada Baydhabo xilli ay socdeen dagaallo. Hase yeeshee, warbixinnada qaarkood waxay xuseen in aan si madax-bannaan loo xaqiijin bartilmaameedyada, ujeeddada duullimaadyada iyo khasaaraha ka dhashay.
Warbixin kale oo la daabacay 16-kii Oktoobar ayaa sheegtay in Lafta-gareen uu cabasho rasmi ah u gudbiyay dowladda Turkiga, isaga oo ka dalbaday in la joojiyo duqeymaha uu ku eedeeyay diyaaradaha F-16, isla markaana baaritaan lagu sameeyo khasaaraha la sheegay inuu ka dhashay.
Waxaa sidoo kale jira eedeymo sheegaya in duqeymo ay waxyeello u geysteen dad rayid ah, hanti iyo xoolo. Eedeymahaasi weli waxay u baahan yihiin baaritaan madax-bannaan oo xaqiijiya dhacdooyinka, cidda fulisay iyo heerka khasaaraha.
Xaqiiqda ah in diyaaradaha aan la arag maalmahan, haddii ay sidaas tahay, keligeed ma caddaynayso in Turkigu joojiyay hawlgallada, uu diyaaradaha kala baxay Soomaaliya ama uu beddelay siyaasaddiisa militari. Waxaa arrintaas caddeyn kara oo keliya xog la xaqiijiyay oo ku saabsan dhaqdhaqaaqa diyaaradaha iyo war rasmi ah oo ka yimaada dhinacyada ay khusayso.
Cabdicasiis Xasan Maxamed Lafta-gareen ayaa warbixino la daabacay 15-kii iyo 16-kii Oktoobar lagu sheegay inuu cabasho rasmi ah u gudbiyay dowladda Turkiga, isagoo nuqul ka mid ah u diray safaaradda Turkiga ee Muqdisho.
Cabashada lagu sheegay warbixinnadaasi waxay la xiriirtay eedeymaha ku saabsan duqeymo ay fuliyeen diyaaradaha F-16 ee Turkiga, khasaaraha la sheegay inuu soo gaaray dadka rayidka ah iyo burburka hantiyeed.
Lafta-gareen ayaa la sheegay inuu dalbaday in la joojiyo hawlgallada uu ka cabanayo, baaritaan lagu sameeyo dhimashada iyo burburka la sheegay, natiijadana si cad loo soo bandhigo.
Tallaabadan ayaa muujinaysa in khilaafka Koonfur Galbeed uusan ku koobnaan oo keliya iska horimaadka ciidamada Soomaaliyeed, balse uu sidoo kale saameyn ku yeelan karo xiriirka diblomaasiyadeed ee Soomaaliya iyo dalalka taageera.
Si kastaba ha ahaatee, cabashada dhinac ka timid ma aha caddeyn kama dambeys ah oo xaqiijinaysa eedeymaha ku jira. Waxaa muhiim ah in dowladda Turkiga iyo hay’adaha kale ee ay khusayso ay ka jawaabaan su’aalaha la xiriira duullimaadyada, hawlgallada iyo sheegashooyinka khasaaraha rayidka.
Turkiga wuxuu Soomaaliya ku leeyahay xiriir dhinacyo badan leh oo ay ka mid yihiin amniga, tababarka ciidamada, horumarinta kaabeyaasha dhaqaalaha iyo iskaashiga siyaasadeed.
Sababtaas awgeed, eedeymo kasta oo sheegaya in diyaaradaha Turkigu ka qayb qaateen dagaal siyaasadeed oo gudaha Soomaaliya ah waxay keeni karaan dood ku saabsan dhexdhexaadnimada iyo qaabka loo adeegsado iskaashiga militari.
Warbaahinno kala duwan ayaa hore u baahiyay warbixinno ku saabsan diyaaradaha F-16 iyo eedeymaha la xiriira duqeymaha Baydhabo. Haddii la helo caddeymo muujinaya in dad rayid ahi waxyeello ka soo gaartay hawlgalladaas, waxaa muhiim noqonaya in la sameeyo baaritaan hufan oo lagu ogaanayo waxa dhacay iyo cidda mas’uulka ka ah.
Dowladda Turkiga waxaa laga filan karaa inay caddeyso mowqifkeeda ku aaddan eedeymaha, halka dowladda Soomaaliya laga doonayo inay xaqiijiso in iskaashiga amni ee ay la leedahay dalalka shisheeye uu waafaqsan yahay sharciga caalamiga ah iyo ilaalinta shacabka.
Dhibaatada ugu weyn ee ka dhalan karta dagaalka Koonfur Galbeed waa saameynta uu ku yeelan karo dadka rayidka ah ee ku nool Baydhabo iyo deegaannada ku dhow.
Gobollada Baay iyo Bakool ayaa horey ula tacaalay dhibaatooyin amni, abaaro, barakac iyo baahiyo bani’aadannimo. Haddii dagaalku sii fido, waxaa kordhi kara dadka guryahooda ka carara, ganacsiga oo istaaga, adeegyada caafimaadka oo yaraada iyo helitaanka cuntada oo adkaada.
Dadka dhaliilsan habka loo maareeyay xiisadda waxay ku doodayaan in maamulka cusub uu mudnaan siin lahaa wadahadal iyo xal siyaasadeed, halkii uu xaaladda ugu jawaabi lahaa tallaabooyin militari oo halis gelin kara shacabka.
Waxay sidoo kale xusuusinayaan in shacabka Koonfur Galbeed ay muddo dheer la tacaalayeen abaaro iyo dhibaatooyin nololeed, sidaas darteedna dagaal kale uu sii kordhin karo culayska saaran qoysaska danyarta ah.
Waxaa muhiim ah in dhinacyada dagaallamaya ay furaan marinno gargaar, ilaaliyaan xarumaha caafimaadka iyo goobaha rayidka, isla markaana ay ka fogaadaan weerarro aan kala sooc lahayn.
Qaar ka mid ah dadka falanqeeya siyaasadda ayaa qaba in hoggaanka Aadan Madoobe uu heli karay fursad uu taageero ugu raadsado bulshada, isagoo mudnaanta siinaya wada-hadal, dib-u-heshiisiin iyo jawaab degdeg ah oo ku wajahan cabashooyinka dadka deegaanka.
Aragtidaasi waxay ku salaysan tahay in maamul kasta oo cusub uu u baahan yahay inuu dhiso kalsoonida bulshada, gaar ahaan marka uu wajahayo mucaarad hubeysan iyo muran ku saabsan sharciyadda hoggaankiisa.
Haddii bulshada deegaanka ay dareento in awoodda lagu maamulayo halkii laga heli lahaa wada-tashi, waxaa adkaan karta in maamulkaasi helo taageero waarta. Sidoo kale, haddii kooxaha mucaaradka ahi ay adeegsadaan awood militari si ay u qabsadaan degmooyin, waxay abuuri karaan xaalad amni oo sii adkaata.
Sidaas darteed, mas’uuliyadda dejinta xiisaddu kuma koobna hal dhinac oo keliya. Maamulka Aadan Madoobe, taageerayaasha Lafta-gareen iyo dhinacyada shisheeye ee ku lug leh iskaashiga amniga waxaa dhammaantood saaran masuuliyad ah inay ka hortagaan waxyeellada shacabka, isla markaana raadiyaan xal siyaasadeed.
Horumarka ciidamadii taabacsanaa Lafta-gareen ay ka sameeyeen degmooyinka gobolka Baay wuxuu maamulka Aadan Madoobe gelinayaa xaalad siyaasadeed iyo mid amni oo adag. Haddii aan la helin heshiis lagu joojinayo colaadda, waxaa suuragal ah in dagaalku ku fido deegaanno kale, taas oo khatar ku noqon karta Baydhabo iyo shacabka ku nool gobolka.
Dhanka kale, cabashada loo gudbiyay Turkiga waxay sii kordhin kartaa baahida loo qabo in si hufan loo caddeeyo doorka diyaaradaha dagaalka iyo khasaaraha la sheegay inuu ka dhashay duqeymaha.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la ogaado mowqifka rasmiga ah ee ciidamada Itoobiya, gaar ahaan haddii ay jiraan eedeymo la xiriira madaafiic lagu garaacay deegaanno rayidku ku nool yahay.
Su’aalaha ugu waaweyn ee weli jawaabta u baahan ayaa ah cidda bixisay amarada hawlgallada la isku hayo, diyaaradaha Turkigu inay fuliyeen duqeymo gaar ah iyo in kale, khasaaraha rayidka ee la xaqiijiyay, iyo sida loo xaqiijin karo in dhinacyada dagaallamaya ay u hoggaansamaan sharciga caalamiga ah.
Ugu dambeyn, xiisadda Koonfur Galbeed waxay muujinaysaa in xal militari oo keliya uusan ku filnayn dejinta khilaafka siyaasadeed. Ilaalinta dadka rayidka ah, baaritaan madax-bannaan oo lagu sameeyo eedeymaha duqeymaha iyo wada-hadal dhex mara dhinacyada ayaa noqon kara tallaabooyinka ugu muhiimsan ee looga hortagi karo in colaadda ay isu beddesho dhibaato bani’aadannimo oo ka sii ballaaran.
