Baaritaan cusub oo ay sameeyeen Arab Reporters for Investigative Journalism (ARIJ), iyagoo adeegsanaya xog ay soo uruurisay hay’adda Airwars, ayaa soo bandhigay tirooyin ku saabsan khasaaraha rayidka ee ka dhashay duqeymaha iyo howlgalada cirka ee Mareykanka iyo isbahaysigiisa ka fuliyeen Soomaaliya iyo saddex dal oo kale.
Baaritaanka ayaa lagu eegay 884 howlgal oo cirka ah oo Mareykanka iyo isbahaysigiisu ka fuliyeen Soomaaliya, Suuriya, Ciraaq iyo Yemen intii u dhexeysay 2007 iyo dhammaadkii May 2025. Sida ARIJ sheegtay, howlgaladaas waxaa lagu diiwaangeliyey ugu yaraan 3,336 qof oo rayid ah oo ku dhintay ama ku dhaawacmay afarta dal.
Soomaaliya ayaa ka mid ahayd dalalka lagu sameeyay baaritaanka, waxaana lagu diiwaangeliyey ugu yaraan 216 qof oo rayid ah oo la dilay ama la dhaawacay. Tiradan waxaa lagu sheegay inay tahay tirada ugu yar ee khasaaraha rayidka ee ay cilmi-baarayaashu awoodeen inay dukumiinti ka sameeyaan, iyadoo baaritaanku uusan sheeganayn inuu daboolayo dhammaan dhacdooyinka dhacay.
Xogta baaritaanka ayaa muujisay in Suuriya ay lahayd 1,336 qof oo rayid ah oo la dilay ama la dhaawacay, Yemen 991 qof, Ciraaqna 793 qof, halka Soomaaliya lagu diiwaangeliyey 216 qof. ARIJ waxay sheegtay in xogtu ku saleysan tahay dhacdooyin ay cilmi-baarayaashu awood u yeesheen inay diiwaangeliyaan oo ay qiimeeyaan.
Airwars oo muddo dheer diiwaangelinaysay dhacdooyinka la xiriira khasaaraha rayidka ee howlgalada Mareykanka ee Soomaaliya ayaa iyaduna bixisay qiyaas gaar ah. Hay’addu waxay sheegtay in xogta ay u diiwaangelisay ay muujinayso inta u dhexeysa 85 iyo 162 qof oo rayid ah inay ku dhinteen dhacdooyin ay Airwars u aragto in warbixintoodu tahay mid la xaqiijiyey ama heerkeedu sarreeyo. Airwars waxay sidoo kale qiyaastay in 35 ilaa 55 qof oo rayid ah ay ku dhaawacmeen dhacdooyinkaas.
Airwars waxay sidoo kale sheegtay in 23 ilaa 26 carruur ah iyo 12 ilaa 13 haween ah ay ku jiraan dadka rayidka ah ee ay hay’addu u badan tahay inay ku dhinteen howlgalada Mareykanka ee Soomaaliya, iyadoo xogtu ku saleysan tahay dhacdooyin gaar ah oo ay qiimeysay.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro tirada 216-ka qof ee lagu sheegay baaritaanka ARIJ iyo qiyaasta Airwars ee 85 ilaa 162 dhimasho. Labada tiro ma aha isku cabbir. ARIJ waxay soo bandhigtay tirada dadka rayidka ah ee la dilay ama la dhaawacay ee ku jirta dhacdooyinka ay daraasaddeedu diiwaangelisay, halka Airwars ay si gaar ah u kala saartay heerarka kalsoonida iyo xaqiijinta dhacdooyinka ay la xiriirisay ciidamada Mareykanka.
Tirooyinka hay’adaha madaxa-bannaan ayaa sidoo kale si weyn uga duwan xogta ay bixiso dowladda Mareykanka. Airwars waxay sheegtay in ciidamada Mareykanka ay si rasmi ah u xaqiijiyeen lix dhimasho oo rayid ah iyo 11 qof oo rayid ah oo dhaawacmay oo ka dhashay howlgalada Mareykanka ee Soomaaliya.
AFRICOM, oo ah taliska ciidamada Mareykanka ee Afrika, wuxuu leeyahay nidaam uu ku baaro warbixinnada sheegaya in rayid lagu waxyeelleeyay howlgalada Mareykanka. Taliska ayaa marar badan sheegay in warbixinaha lagu qiimeeyo xogta sirdoonka, warbixinnada howlgalada iyo macluumaad kale oo ay heli karaan ciidamada.
AFRICOM waxay sidoo kale kala saartaa dhacdooyinka ay u aragto kuwo la xaqiijiyey, kuwa aan caddayn ku filan loo helin iyo kuwa ay sheegtay in aanay jirin wax muujinaya in duqeyn Mareykan ah ka dhacday goobta ama waqtiga lagu soo sheegay. Taliska ayaa caddeeyay in haddii dhacdo loo aqoonsado “aan la xaqiijin”, aysan taasi micnaheedu ahayn in si toos ah loo diiday in khasaaraha rayidka uu dhacay, balse ay ka dhigan tahay in xog ku filan aan loo helin xaqiijinta eedda.
Tusaale ahaan, AFRICOM waxay baaritaan ku samaysay dhacdooyin dhowr ah oo Soomaaliya ka dhacay, iyadoo qaar ka mid ah eedeymaha khasaaraha rayidka ay ku tilmaantay kuwo aan la xaqiijin. Dhanka kale, dhacdooyin kale ayay ku sheegtay inay u badan tahay ama la xaqiijiyey in rayid waxyeello soo gaartay.
Farqiga u dhexeeya xogta Airwars iyo tan ciidamada Mareykanka ayaa inta badan ka dhasha hababka kala duwan ee xogta loo ururiyo. Airwars waxay isticmaashaa warbixinnada warbaahinta gudaha iyo kuwa caalamiga ah, xogaha ay soo gudbiyaan ilo goobta jooga, baraha bulshada iyo xog kale oo ku saabsan dhibbanayaasha, iyadoo dhacdooyinka la isbarbardhigo lana qiimeeyo.
AFRICOM dhankeeda waxay ku tiirsan tahay xogta ay hay’adaha ciidamada iyo sirdoonka Mareykanka heli karaan, oo ay ku jiraan xogta howlgalka iyo qiimeynta bartilmaameedka. Sidaas darteed, labada dhinac waxay mararka qaar ka soo saaraan tirooyin kala duwan isla dhacdo ama dhacdooyin isku dhow.
Baaritaanka ARIJ wuxuu sidoo kale tilmaamay in carruurtu ay ka yihiin ku dhowaad 42 boqolkiiba khasaaraha rayidka ee laga diiwaangeliyey afarta dal ee daraasadda lagu sameeyay. Hase yeeshee, boqolkiiba 42-kaas wuxuu khuseeyaa guud ahaan Soomaaliya, Suuriya, Ciraaq iyo Yemen, mana caddaynayo in isla boqolkiibaas uu ka jiro 216-ka qof ee Soomaaliya lagu diiwaangeliyey.
Howlgalada cirka ee Mareykanka ee Soomaaliya ayaa bilowday in si rasmi ah loo diiwaangeliyo tan iyo 2007, iyadoo ololaha duqeymaha uu si weyn u kordhay sannadihii dambe. Airwars waxay sheegtay inay Soomaaliya ka diiwaangelisay boqolaal dhacdo oo la xiriira howlgalada ciidamada Mareykanka, balse xogteedu waxay si gaar ah diiradda u saartaa dhacdooyinka ay jiraan warbixinno ku saabsan khasaaraha rayidka.
Mareykanka ayaa duqeymaha Soomaaliya ku sababeeya dagaalka lagula jiro Al-Shabaab iyo taageerada ciidamada dowladda Soomaaliya. AFRICOM ayaa marar badan sheegtay in howlgalada cirka lagu fuliyo iyadoo lala kaashanayo ama lagu taageerayo ciidamada Soomaaliya, isla markaana bartilmaameedyadu yihiin xubno iyo saraakiil ka tirsan Al-Shabaab. Tusaale ahaan, AFRICOM waxay sheegtay in qaar ka mid ah duqeymaha ay fuliyeen ay ka dhasheen codsiyo ka yimid dowladda federaalka Soomaaliya.
Si kastaba ha ahaatee, xogta cusub waxay dib u soo nooleynaysaa doodda ku saabsan sida loo xaqiijiyo khasaaraha rayidka ee ka dhasha duqeymaha cirka iyo sida loo hubiyo in dadka aan dagaalka qeybta ka ahayn laga ilaaliyo waxyeellada.
Marka la eego xogta la heli karo, waxaa jira farqi muuqda oo u dhexeeya tirada khasaaraha ay diiwaangeliyaan hay’adaha madaxa-bannaan iyo tirada ay ciidamada Mareykanka si rasmi ah u xaqiijiyaan. Farqigaas wuxuu muujinayaa in qiimeynta khasaaraha rayidka ee Soomaaliya ay weli tahay arrin muran iyo xog kala duwan ku dhex jirto.
Baaritaanka ARIJ iyo xogta Airwars ma sheegayaan in dhammaan dadka lagu diiwaangeliyey 216-ka qof ay si rasmi ah u xaqiijisay dowladda Mareykanka, balse waxay soo bandhigayaan tirada ugu yar ee khasaaraha ay cilmi-baarayaashu awoodeen inay diiwaangeliyaan. Airwars-na waxay si gaar ah u muujinaysaa heerarka kala duwan ee kalsoonida ay ku qabto dhacdo kasta.
Arrintan ayaa muhiim u ah Soomaaliya, maadaama Mareykanku weli yahay mid ka mid ah saaxiibbada ugu muhiimsan ee dowladda Soomaaliya dhinaca amniga, gaar ahaan dagaalka ka dhanka ah Al-Shabaab. Isla waqtigaasna, su’aalaha ku saabsan ilaalinta rayidka, isla-xisaabtanka iyo daahfurnaanta howlgalada cirka ayaa weli ah arrimo si weyn looga doodo.
