Radio Ramaas ayaa baahisay barnaamij dood ah oo si gaar ah looga hadlay tahriibka iyo saameynta uu ku leeyahay bulshada iyo dhaqaalaha, iyadoo diiradda lagu saaray sababaha dhalinyarada ku riixa inay dalka ka baxaan, khataraha ay la kulmaan inta ay safarrada tahriibka ku jiraan iyo fursadaha kale ee ay heli karaan haddii loo abuuro xaalado ku habboon nolosha iyo shaqada.
Barnaamijka waxaa marti ku ahaa Dr. Shire Cabdi Maxamed, oo ah xildhibaan ka tirsan Golaha Wakiillada Jubbaland, isla markaana ah Guddoomiyaha Guddiga Arrimaha Bulshada ee Baarlamaanka Jubbaland. Doodda waxaa daadihinayay wariye Maxamed Ibraahim Washiton.
Barnaamijkan waxaa fulisay Juba Foundation, halka maalgelinta ay bixisay AFSC, iyadoo ujeeddadu tahay in bulshada lagu wacyigeliyo arrimaha tahriibka iyo dhibaatooyinka ka dhalan kara safarrada halista ah ee ay dhalinyaradu galaan.
Tahriibka dhalinyarada ayaa sababo kala duwan leh. Qaar ka mid ah dhalinyarada ayaa u arka tahriibka waddo ay kaga bixi karaan shaqo la’aanta iyo fursado dhaqaale oo kooban, halka qaar kalena ay doonayaan inay helaan nolol ka wanaagsan tan ay hadda ku nool yihiin.
Waxaa sidoo kale jira dhalinyaro ay saameeyaan sheekooyinka iyo sawirrada baraha bulshada lagu soo bandhigo, kuwaas oo mararka qaar muujinaya nolol dhaqaale oo wanaagsan oo laga helo dalalka dibadda.
Doodaha ku saabsan tahriibka ayaa sidaas darteed muhiim u ah in dhalinyarada loo soo bandhigo xog dhab ah oo ku saabsan waxa ay la kulmi karaan, si ay go’aannadooda ugu saleeyaan faham buuxa oo ku saabsan faa’iidooyinka iyo khataraha jira.
Tahriibku wuxuu dhalinyarada gelin karaa khataro badan, gaar ahaan marka safarka lagu maro waddooyin aan ammaan ahayn ama lagu tiirsanaado dad aan lahayn adeegyo sharci iyo ammaan.
Qaar ka mid ah khataraha waxaa ka mid noqon kara safarro badeed oo halis ah, xaalado adag oo dhulka ah, gaajo, harraad, xarig, tacaddi iyo in dadka tahriibaya ay ku dhacaan shabakado dadka ka ganacsada ama ka faa’iideysta xaaladdooda.
Khatarahaas ayaa mararka qaar sababa dhimasho, dhaawac ama kala maqnaanshaha qoysaska.
Dhalinyarada qaarkood waxay safarka ku lumiyaan lacag badan oo qoysaskoodu ay muddo dheer ururinayeen, iyadoo aan jirin dammaanad ah inay gaari doonaan meesha ay u socdaan ama ay halkaas ka heli doonaan noloshii ay filayeen.
Tahriibku saameyn kuma eka qofka safarka gala, balse wuxuu si toos ah u taaban karaa qoyska uu ka tirsan yahay.
Qoysaska ayaa mararka qaar ku bixiya lacag badan sidii ay wiilkooda ama gabadhooda ugu diri lahaayeen dibadda. Haddii safarku fashilmo ama qofku dhibaato la kulmo, qoyska waxaa soo wajahaya culays dhaqaale iyo mid bulsho.
Sidoo kale, marka qof dhalinyaro ah muddo dheer ka maqnaado qoyskiisa, waxaa dhalan kara kala fogaansho iyo dhibaatooyin kale oo ku saabsan xiriirka qoyska.
Haddii qofku ku dhinto safarka, qoyska waxaa u dheer murugada iyo hubanti la’aanta ku saabsan halka uu ku dambeeyay qofkii ay filayeen inuu nolol wanaagsan u raadiyo.
Dhinaca dhaqaalaha, tahriibka dhalinyarada wuxuu leeyahay saameyn dhinacyo badan leh.
Dhalinyarada ayaa ah qayb muhiim ah oo ka mid ah xoogga shaqaalaha, waxaana marka ay dalka ka baxaan lumaya qayb ka mid ah awoodda bulshada ee wax-soo-saarka iyo hal-abuurka.
Dhinaca kale, dhalinyaro dibadda gaarta oo shaqo hesha waxay mararka qaar taageero dhaqaale u diri karaan qoysaskooda. Lacagahaas waxay caawin karaan qoysaska dhinaca cuntada, waxbarashada, caafimaadka iyo baahiyaha kale.
Si kastaba, lacagaha dibadda laga helo ma beddeli karaan baahida loo qabo in gudaha dalka laga abuuro shaqooyin iyo fursado dhaqaale oo dhalinyarada siinaya waddo ay mustaqbalkooda ku dhistaan.
Mid ka mid ah qodobada muhiimka ah ee doodda tahriibka ayaa ah shaqo-abuurka.
Dhalinyarada u baahan fursad ay noloshooda ku dhistaan waxay u baahan yihiin shaqooyin, tababbarro xirfadeed iyo fursado ganacsi.
Haddii dhalinyarada loo helo xirfado ay ku shaqaysan karaan, waxaa kordhi kara fursadaha ay gudaha dalka kaga shaqaysan karaan ama ay ganacsi uga bilaabi karaan.
Tababarrada farsamada gacanta, tiknoolajiyadda, beeraha, kalluumeysiga, ganacsiga iyo adeegyada kala duwan ayaa noqon kara qaar ka mid ah waddooyinka dhalinyarada loogu abuuri karo fursado dhaqaale.
Waxbarashada iyo xirfad-barashadu waxay sidoo kale qayb ka yihiin xalalka lagu yareyn karo tahriibka.
Dhalinyaro badan waxay u baahan yihiin xirfado si ay ugu tartamaan suuqa shaqada. Marka dhalinyarada la siiyo tababarro la xiriira baahida suuqa, waxay heli karaan fursado shaqo ama waxay abuuri karaan shaqooyin iyaga iyo dadka kale.
Sidoo kale, dhalinyarada waxaa muhiim ah in la baro xirfadaha ganacsiga, maamulka lacagta iyo sida loo bilaabo ganacsi yar.
Wacyigelintu waxay ka mid tahay hababka looga hortagi karo tahriibka halista ah.
Barnaamijyada warbaahinta sida doodda Radio Ramaas waxay dhalinyarada iyo qoysaskaba siin karaan fursad ay ku helaan xog ku saabsan khataraha jira iyo fursadaha kale ee la heli karo.
Wacyigelintu waxay muhiim tahay inaysan ku koobnaan oo keliya in dhalinyarada loo sheego khataraha tahriibka, balse sidoo kale loo soo bandhigo fursadaha gudaha dalka iyo waddooyinka sharciyeysan ee qofku ku raadin karo waxbarasho ama shaqo haddii uu doonayo inuu dibadda u safro.
La dagaallanka tahriibka wuxuu u baahan yahay iskaashi dhex mara dowladda, bulshada, hay’adaha samafalka, warbaahinta, waalidiinta iyo dhalinyarada.
Qoysasku waxay door ka qaadan karaan wacyigelinta carruurtooda iyo fahamka sababaha ku riixaya inay dalka ka baxaan. Warbaahintuna waxay sii xoojin kartaa doodaha ku saabsan fursadaha jira iyo khataraha tahriibka.
Hay’adaha bulshada ayaa iyaguna ka qayb qaadan kara tababarrada xirfadaha, taageerada dhalinyarada iyo barnaamijyada shaqo-abuurka.
Tahriibka dhalinyarada laguma xallin karo wacyigelin oo keliya. Waxaa loo baahan yahay in wax laga qabto sababaha dhalinyarada ku riixa inay raadiyaan fursado ka baxsan dalkooda.
Shaqo la’aanta, fursadaha waxbarasho oo kooban, caqabadaha dhaqaale iyo rajada mustaqbalka ayaa ka mid noqon kara arrimaha ay tahay in si wadajir ah wax looga qabto.
Marka dhalinyaradu helaan waxbarasho, xirfado, shaqo iyo fursado ay ku bilaabi karaan nolol dhaqaale, waxaa suuragal ah in ay yaraato baahida ay u qabaan inay galaan safarro halis ah.
Barnaamijka doodda ah ee Radio Ramaas ayaa dib u soo nooleeyay doodda ku saabsan tahriibka iyo saameynta uu ku leeyahay dhalinyarada, qoysaska iyo dhaqaalaha bulshada.
Ka qaybgalka Dr. Shire Cabdi Maxamed, oo ah xildhibaan ka tirsan Golaha Wakiillada Jubbaland iyo Guddoomiyaha Guddiga Arrimaha Bulshada, iyo daadihinta wariye Maxamed Ibraahim Washiton ayaa madasha u abuuray fursad lagu falanqeeyo sababaha dhalinyaradu u tahriibaan iyo sidii loo heli lahaa fursado kale oo ammaan ah.
Barnaamijka waxaa fulisay Juba Foundation, waxaana maalgelisay AFSC.
Doodda ku saabsan tahriibka ayaa weli u baahan in si joogto ah loo sii wado, iyadoo xoogga la saarayo wacyigelinta dhalinyarada, shaqo-abuurka, xirfad-barashada iyo abuurista fursado dhaqaale oo gudaha dalka ah.
