Wasiirka Arrimaha Dibadda Eritrea, Osman Saleh, ayaa walaac xooggan ka muujiyay qorshe kasta oo la xiriira in Israa’iil ay joogitaan milatari ka samaysato Somaliland, isagoo su’aal geliyay sababta Israa’iil u raadinayso saldhig ama xarun milatari oo ku taalla Geeska Afrika.
Wasiirka Arrimaha Dibadda Eritrea, Osman Saleh oo wareysi gaar ah siiyay Middle East Eye (MEE) ayaa sheegay in Eritrea ay si dhow ula socoto isbeddellada ka socda gobolka, gaar ahaan xiriirka sii xoogeysanaya ee u dhexeeya Israa’iil iyo Imaaraadka Carabta iyo saameynta ay arrintaasi ku yeelan karto Geeska Afrika.
Wasiirka ayaa sheegay in aragtida Eritrea ay tahay in labada dal ay hore ugu midoobeen dano la xiriira Somaliland, taasoo uu ku tilmaamay arrin u baahan in si dhow loo fahmo.
“Waxay hore ugu midoobeen Somaliland,” ayuu Saleh sheegay, isaga oo tixraacaya xiriirka iyo danaha ay Israa’iil iyo Imaaraadku ku leeyihiin Somaliland.
Osman Saleh ayaa si gaar ah su’aal uga keenay sababta ay Israa’iil u danaynayso inay saldhig ama joogitaan milatari ka samaysato Somaliland.
“Waa inaan isweydiinnaa sababta ay Israa’iil ugu ordayso inay gacanta ku dhigto Geeska Afrika? Maxay ugu baahan tahay saldhig Somaliland ku yaalla?” ayuu yiri Wasiirka Arrimaha Dibadda Eritrea.
Hadalkan ayaa kusoo aadaya xilli Geeska Afrika uu noqday goob ay isugu yimaadaan dano badan oo istiraatiiji ah, kuwaas oo ay leeyihiin dalal ku yaalla gobolka iyo quwadaha caalamka.
Goobta juqraafiyeed ee Geeska Afrika iyo marin-biyoodka Badda Cas ayaa gobolka siinaya muhiimad gaar ah, maadaama uu ku dhow yahay mid ka mid ah marinnada ugu muhiimsan ee isku xira ganacsiga caalamka.
Somaliland waxay ku taallaa meel istiraatiiji ah oo ku dhow Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas, halka dekedda Berbera ay noqotay xarun muhiim ah oo dhinaca ganacsiga iyo gaadiidka badda ah.
Dekedda Berbera waxaa maalgashi iyo dano ganacsi ku leh shirkado ka socda Imaaraadka Carabta, gaar ahaan DP World, taasoo qayb ka ah qorshayaal lagu horumarinayo dekedda iyo isku xirka ganacsiga gobolka.
Muhiimadda Berbera ayaa sidoo kale la xiriirta goobta ay ku taallo, maadaama ay ku dhowdahay marin-biyoodka Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed.
Arrintaas ayaa keentay in dekedda iyo guud ahaan Somaliland ay noqdaan meel ay danaynayaan dalal iyo shirkado shisheeye.
Wasiirka Eritrea wuxuu sidoo kale xusay in mas’uuliyiin Somaliland ah ay si furan u muujiyeen xiisaha ay u qabaan joogitaan milatari oo Israa’iil ku yeelato Somaliland.
Arrintan ayaa dhalisay dood cusub oo ku saabsan mustaqbalka amniga Geeska Afrika iyo cidda maamuli karta ama saameyn ku yeelan karta goobaha istiraatiijiga ah ee ku dhow Badda Cas.
Eritrea waxay ka mid tahay dalalka sida dhow ula socda dhaqdhaqaaqyada ka socda Badda Cas, maadaama ay leedahay xeeb dheer oo ku taalla mid ka mid ah meelaha ugu muhiimsan ee ganacsiga iyo amniga caalamka.
Sidaas darteed, hadalka Asmara wuxuu muujinayaa in Eritrea ay arrintan u aragto mid ka gudbaysa xiriir laba dhinac ah oo u dhexeeya Israa’iil iyo Somaliland.
Osman Saleh ayaa sidoo kale ka hadlay xiriirka u dhexeeya Eritrea iyo Israa’iil, isaga oo sheegay in dalkiisu hore u go’aansaday inuusan oggolaan joogitaanka safaaradda Israa’iil ee Asmara.
Wasiirku wuxuu caddeeyay in go’aankaasi aanu ka dhignayn in Eritrea ay colaad gaar ah u qabto Israa’iil, balse uu yahay go’aan siyaasadeed oo ay dowladda Eritrea qaadatay.
“Waxaan go’aansannay inaanan doonayn safaaraddooda halkan. Annagu Israa’iil colaad uma qabno, laakiin waxaan go’aansannay inaanan ka doonayn wax xidhiidh ah,” ayuu yiri Saleh.
Hadalkan wuxuu muujinayaa mowqifka Eritrea ee ku aaddan xiriirka ay la leedahay Israa’iil, gaar ahaan marka laga hadlayo arrimaha siyaasadda iyo amniga gobolka.
Dhinaca kale, Wasiirka Arrimaha Dibadda Eritrea ayaa si adag u dhaliilay joogitaanka Imaaraadka Carabta ee dekedaha gobolka.
Saleh ayaa Abu Dhabi ku eedeeyay inay Afrika ka waddo waxa uu ugu yeeray “gumaysi dhinaca dekedaha ah”, isaga oo su’aal geliyay sababta Imaaraadku ugu leeyahay dano dekedood meelo badan oo gobolka ah.
“Waa maxay sababta Imaaraadku dekedo ugu leeyahay meel kasta oo gobolka ah?” ayuu yiri wasiirka, isaga oo su’aal ka keenay in ujeeddada Imaaraadka ay tahay oo keliya dano dhaqaale.
Eedeyntan ayaa ku saabsan doorka sii kordhaya ee Imaaraadka Carabta ee dhinaca dekedaha, ganacsiga iyo kaabayaasha badda ee qaar ka mid ah dalalka Geeska Afrika.
Imaaraadka ayaa dhinaciisa horey u diiday eedeymaha sheegaya inuu Afrika ka waddo qorshe gumeysi ah.
Shirkadaha Imaaraadka ayaa sanadihii lasoo dhaafay kordhiyay maalgashigooda kaabayaasha dekedaha ee Geeska Afrika iyo guud ahaan qaaradda Afrika.
DP World waxay dano ku leedahay dekedda Berbera ee Somaliland, halka shirkadda AD Ports Group ay iyaduna qayb ka tahay maalgashiyo iyo heshiisyo dekadeed oo ka socda meelo kala duwan.
Maalgashiyadan waxaa taageeraya istiraatiijiyadda Imaaraadka ee ah in la ballaariyo isku xirnaanta ganacsiga iyo saadka caalamiga ah.
Laakiin dowlado iyo falanqeeyayaal qaarkood ayaa su’aalo ka keena isku xirnaanta u dhexeysa danaha ganacsi, amni iyo kuwa militari ee Imaaraadka ee gobolka.
Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed ayaa muddooyinkii dambe noqday goob ay ku loollamaan quwado iyo dalal kala duwan.
Muhiimadda gobolka waxaa sii kordhinaya maraakiibta ganacsiga ee mara marinka, isku xirka Aasiya, Afrika iyo Yurub iyo xaaladda amni ee ka jirta Yemen iyo meelaha ku dhow.
Dal kasta oo awood u yeesha inuu saameyn ku yeesho dekedaha iyo marin-biyoodka gobolka wuxuu heli karaa faa’iido istiraatiiji ah oo dhinaca ganacsiga iyo amniga ah.
Taasi waxay sharxaysaa sababta dekedaha sida Berbera iyo meelaha kale ee ku dhow Badda Cas ay u noqdeen kuwo soo jiita maalgashi iyo dano caalami ah.
Arrinta Somaliland waxay sidoo kale si toos ah ugu xiran tahay Soomaaliya, maadaama dowladda federaalka Soomaaliya ay Somaliland u aqoonsan tahay qayb ka mid ah dhulkeeda, halka Somaliland ay sheegato inay tahay dowlad madax-bannaan.
Sidaas darteed, haddii dal shisheeye uu Somaliland la galo heshiisyo amni ama militari, arrintaasi waxay yeelan kartaa saameyn siyaasadeed oo ka baxsan Somaliland, waxayna si toos ah u taaban kartaa dowladda Soomaaliya.
Joogitaan militari oo shisheeye oo laga sameeyo dhul ay Soomaaliya sheeganayso wuxuu dhalin karaa dood ku saabsan madax-bannaanida, amniga qaranka iyo mustaqbalka xiriirka gobolka.
Hadallada Osman Saleh waxay mar kale iftiiminayaan tartanka istiraatiijiga ah ee ka socda Geeska Afrika.
Eritrea waxay doonaysaa inay si dhow ula socoto cidda ku yeelanaysa joogitaan militari iyo mid dhaqaale meelaha ku dhow xeebteeda iyo Badda Cas.
Imaaraadka ayaa ballaarinaya maalgashiga dekedaha iyo saadka, halka Israa’iil ay danaynayso amniga Badda Cas iyo marin-biyoodka muhiimka ah.
Dhanka kale, dalalka gobolka sida Soomaaliya, Eritrea, Itoobiya iyo Jabuuti waxay dhammaantood leeyihiin dano kala duwan oo ku saabsan amniga iyo ganacsiga Badda Cas.
Sidaas darteed, tallaabo kasta oo cusub oo militari ama dekadeed laga qaado gobolka waxay yeelan kartaa saameyn siyaasadeed oo ballaaran.
Arrinta ugu weyn ee hadda taagan ayaa ah haddii qorshayaasha la xiriira joogitaan militari oo Israa’iil ku yeelato Somaliland ay dhab ahaan u gudbaan marxalad heshiis iyo fulin ah, iyo sida ay uga falcelin doonaan Soomaaliya, dalalka deriska ah iyo quwadaha kale ee gobolka.
Geeska Afrika ayaa sidaas ku sii ahaanaya goob ay isku hayaan dano dhaqaale, siyaasadeed, amni iyo militari, halka dekedaha iyo marin-biyoodka Badda Cas ay noqdeen qayb muhiim ah oo ka mid ah loollankaas.
