Doodda ku saabsan dhaqan-gelinta Dastuurka cusub ee Soomaaliya ayaa mar kale soo xoogeysanaysa, kaddib markii Golaha Shacabka uu akhrinta koowaad mariyey Hindise-sharciga Difaaca Qaranka oo ay soo gudbisay Wasaaradda Gaashaandhigga.
Hindise-sharcigan ayaa ka mid ah sharciyada muhiimka u ah dhismaha hay’adaha amniga iyo ciidamada dalka.hindise-sharciga ayaa Golaha Shacabka la horgeeyey akhrinta koowaad.
Qodobka ugu weyn ee hadda doodda dhalinaya ayaa ah tixraacyada sharci ee lagu adeegsaday hindise-sharciga. Sida lagu sheegay qoraalka , waxaa lagu arkay tixraacyo ku salaysan Dastuurkii KMG ahaa ee 2012, xilli Baarlamaanka Federaalka uu 4-tii Maarso 2026 ansixiyey wax-ka-beddello ballaaran oo lagu sheegay in lagu soo gabagabeynayo geeddi-socodkii dib-u-eegista Dastuurka.
Warbixinno madax-bannaan ayaa xaqiijinaya in 4-ta Maarso 2026 labada Aqal ee Baarlamaanka Federaalka ay ansixiyeen wax-ka-beddello ku saabsan qaybo badan oo Dastuurka KMG ah, waxaana dowladda iyo Baarlamaanka ay tallaabadaas ku tilmaameen dhammaadka geeddi-socodka dib-u-eegista.
Sidaas darteed, doodda hadda taagan ma aha oo keliya nuxurka Hindise-sharciga Difaaca Qaranka, balse sidoo kale waxay ku saabsan tahay saldhigga dastuuriga ah ee sharciyada cusub lagu diyaarinayo.
Dastuurku waa saldhigga sharci ee lagu dhiso hay’adaha dowladda, awoodaha hay’adaha kala duwan iyo xiriirka u dhexeeya dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Dastuurkii 2012 wuxuu ahaa Dastuur KMG ah oo loo dejiyey inuu noqdo saldhig ku-meel-gaar ah inta laga dhammeystirayo geeddi-socodka dastuuriga ah. Qoraallo sharciyeed iyo cilmi-baaris hore ayaa sidoo kale caddeynaya in Dastuurka 2012 uu ahaa mid KMG ah oo loogu talagalay in dib loo eego lana dhammaystiro.
Haddaba, haddii sharci cusub lagu diyaariyo tixraacyo ka yimid qoraalkii hore, waxaa dhalan kara su’aalo ku saabsan in tixraacyadaasi ay yihiin kuwo weli sharci ahaan sax ah, kuwo lagu cusbooneysiinayo Dastuurka cusub, ama kuwo loo adeegsaday sababo farsamo inta lagu jiro kala-guurka nidaamka dastuuriga ah.
Arrintan waxay u baahan tahay in si gaar ah loo kala saaro tixraaca sharci iyo ansaxnimada sharciga laftiisa. In hindise-sharci uu tixraaco qodob ka mid ahaa Dastuurkii hore keligiis si toos ah uma caddaynayo in sharciga oo dhan uu yahay mid aan ansax ahayn; waxaa muhiim ah in la eego qodobka la tixraacay, haddii uu ku jiro Dastuurka cusub, iyo sida loo dejiyey qodobbada kala-guurka.
Hindise-sharciga Difaaca Qaranka wuxuu la xiriiraa qaab-dhismeedka iyo maamulka hay’adaha difaaca dalka.
Sharcigan, haddii la ansixiyo, wuxuu saameyn ku yeelan karaa sida loo habeeyo ciidamada, xilalka sare ee hay’adaha difaaca, awoodaha mas’uuliyiinta iyo xiriirka ka dhexeeya hay’adaha kala duwan ee amniga iyo difaaca.
Sida ku cad xogta la helay, hindise-sharcigu wuxuu sidoo kale soo jeedinayaa qaabab cusub oo ku saabsan dhismaha iyo maamulka ciidamada. Sidaas darteed, marxaladda akhrinta koowaad ee Baarlamaanka waxay fursad u tahay xildhibaannada inay baaritaan ku sameeyaan qodob kasta, gaar ahaan awoodaha hay’adaha iyo waafaqsanaanta Dastuurka.
Arrintan ayaa kusoo beegmaysa xilli Soomaaliya ay weli la tacaalayso su’aalo ku saabsan sida loo dhaqan-gelinayo nidaamka dastuuriga ah ee cusub.
Dhinaca kale, warbixin kale oo la daabacay 4-tii Maarso ayaa sheegtay in Dastuurka cusub uu beddelayo Dastuurkii KMG ahaa ee 2012, kaas oo muddo dheer ahaa saldhigga nidaamka federaalka Soomaaliya.
Taasi waxay sharci-dejinta gelinaysaa marxalad xasaasi ah: sharciyadii hore waa in la waafajiyaa nidaamka cusub, halka sharciyada cusubna ay u baahan yihiin in si cad loogu saleeyo qodobbada dastuuriga ah ee hadda jira.
Hindise-sharciga Difaaca Qaranka oo akhrinta koowaad maray weli ma aha sharci kama dambeys ah. Waxaa jira marxalado kale oo sharci-dejineed oo uu mari karo, waxaana doodda Baarlamaanka lagu kala caddeyn karaa qodobada laga qabo su’aalaha sharci iyo dastuur.
Xildhibaannada ayaa sidaas darteed awood u leh inay weydiiyaan Wasaaradda Gaashaandhigga sababta tixraacyada Dastuurkii 2012 loogu adeegsaday hindise-sharciga, haddii qodobadaas ay weli ku jiraan nidaamka dastuuriga ah ee hadda jira, iyo haddii loo baahan yahay in dhammaan tixraacyada lagu beddelo kuwa Dastuurka cusub.
Doodda hadda taagan waxay ka gudbaysaa hal sharci. Waxay taabanaysaa su’aal ballaaran oo ah: Sidee Soomaaliya ugu gudbaysaa nidaam sharci oo cusub iyadoo la waafajinayo boqolaal sharci, xeer iyo hannaan oo lagu dhisay nidaamkii Dastuurka KMG ah?
Tani waa caqabad farsamo iyo sharci oo ka dhalan karta marka dastuur cusub ama wax-ka-beddello ballaaran la ansixiyo. Sharciyada ku dhisan nidaamkii hore waxay u baahan karaan dib-u-eegis, wax-ka-beddel ama waafajin si loo hubiyo in aysan ka hor imaan qodobbada dastuuriga ah ee cusub.
Sidaa darteed, doodda ka dhalatay Hindise-sharciga Difaaca Qaranka waxay noqon kartaa tusaale muujinaya baahida loo qabo in sharciyada dalka si nidaamsan loogu waafajiyo Dastuurka cusub.
Dastuurka 2012 wuxuu ahaa Dastuur KMG ah, halka Baarlamaanka uu 2026 ku dhawaaqay in geeddi-socodkii dib-u-eegista dastuurka la soo gabagabeeyey. Sidaas awgeed, marxaladda hadda taagan waxay u baahan tahay in sharciyada cusub iyo kuwii horeba si cad loogu waafajiyo nidaamka dastuuriga ah ee dalka.
