Dowladda Soomaaliya ayaa caddeysay mowqifkeeda ku aaddan xiisadda sii xoogeysanaysa ee Geeska Afrika, iyadoo sheegtay inaysan qayb ka ahayn loollanka u dhexeeya Itoobiya, Masar iyo Eritrea. Hadalkan ayaa imanaya xilli ay sii kordhayaan khilaafaadka siyaasadeed iyo kuwa amni ee gobolka, kuwaas oo la xiriira marin-biyoodka Badda Cas, muranka biyaha webiga Niil iyo tartanka saameynta gobolka.
Arrintan ayaa dib u soo celisay su’aalaha ku saabsan xiriirka Muqdisho iyo Addis Ababa, gaar ahaan kaddib shirkii afarta geesoodka ahaa ee lagu qabtay magaalada El-Alamein ee dalka Masar, kaas oo ay ka qaybgaleen hoggaamiyeyaasha Soomaaliya, Masar, Eritrea iyo Suudaan.
Shirkaas oo dhacay 4-tii Oktoobar 2026 ayaa lagu soo saaray bayaan wadajir ah oo diiradda lagu saaray xaaladda gobolka, madax-bannaanida dalalka, amniga Badda Cas iyo iskaashiga siyaasadeed. Bayaanka ayaa sidoo kale ka hadlay ilaalinta xuquuqda dalalka ku teedsan webiga Niil iyo diidmada tallaabooyin hal dhinac ah oo waxyeello u geysan kara isticmaalka biyaha ee Masar iyo Suudaan.
Bayaanka El-Alamein wuxuu xoojiyay mabda’a ah in dalalka gobolka ay ixtiraamaan madax-bannaanida, midnimada dhuleed iyo madaxbannaanida siyaasadeed ee dalalka kale. Waxa kale oo lagu adkeeyay in arrimaha gobolka lagu xalliyo wada-hadal iyo iskaashi, halkii ay ka horseedi lahaayeen iska horimaad.
Qodob kale oo muhiim ah ayaa la xiriira Badda Cas, iyadoo hoggaamiyeyaashu sheegeen in maamulka Badda Cas uu yahay masuuliyad gaar u ah dalalka ku teedsan xeebteeda. Qodobkan ayaa muhiim u ah Itoobiya, oo aan lahayn xeeb, isla markaana doonaysa inay hesho marin-badeed ay u adeegsato ganacsigeeda iyo danaha kale ee istaraatiijiyadeed.
Inkasta oo bayaanku uusan Itoobiya si toos ah ugu magacaabin cadow ama dal laga soo horjeedo, haddana qodobbada la xiriira Badda Cas iyo webiga Niil waxay taabanayaan arrimo ay Addis Ababa muhiimad weyn siiso.
Sheegashada ah in Soomaaliya dhexdhexaad ka tahay xiisadda gobolka waa in lagu qiimeeyaa hadallada rasmiga ah ee dowladda iyo tallaabooyinka ay qaaddo. Waxaa jira farqi u dhexeeya in dowlad ay sheegato inaysan qayb ka ahayn khilaaf iyo in siyaasaddeeda diblomaasiyadeed ay gebi ahaanba ka madax-bannaan tahay danaha dhinacyada isku haya.
Soomaaliya waxay xiriir siyaasadeed iyo mid amni la leedahay Masar iyo Eritrea. Shir saddex geesood ah oo lagu qabtay Asmara bishii Oktoobar 2024 ayaa saddexda dal ku heshiiyeen inay xoojiyaan iskaashiga siyaasadeed, amniga iyo awoodda hay’adaha dowladda Soomaaliya.
Dhanka kale, Soomaaliya waxay leedahay dano u gaar ah oo la xiriira ilaalinta madax-bannaanideeda, midnimadeeda dhuleed iyo amniga xuduudaheeda. Sidaas darteed, xiriirka ay la leedahay Masar iyo Eritrea keligiis ma caddaynayo in Soomaaliya ay si buuxda uga soo horjeeddo Itoobiya, balse wuxuu muujinayaa in Muqdisho ay qayb ka tahay iskaashi goboleed ay labada dal ku jiraan.
Haddii dowladda Soomaaliya ay hadda ku adkaysanayso dhexdhexaadnimada, waxaa muhiim ah in la ogaado in mowqifkaasi khuseeyo dhammaan arrimaha khilaafka, mise uu si gaar ah ugu saabsan yahay muranka Itoobiya iyo Masar ee webiga Niil.
Itoobiya waxay leedahay dano istaraatiijiyadeed oo waaweyn oo la xiriira helitaanka badda, amniga qaranka iyo horumarinta ganacsiga. Maadaama ay tahay dal aan lahayn xeeb, waxay muddo dheer ku tiirsanayd dekedaha dalalka deriska ah, gaar ahaan Jabuuti, si ay u maareyso inta badan ganacsigeeda caalamiga ah.
Sidaas darteed, hadalka ku jira bayaanka El-Alamein ee ah in maamulka Badda Cas uu yahay masuuliyad u gaar ah dalalka xeebaha leh wuxuu noqon karaa mid aan la jaanqaadin aragtida Itoobiya ee ku saabsan baahida ay u qabto marin-badeed iyo door ay ku yeelato amniga gobolka.
Sidoo kale, muranka ku saabsan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya ee webiga Niil ayaa muddo dheer sababay khilaaf u dhexeeya Itoobiya iyo Masar. Masar iyo Suudaan waxay ka walaacsan yihiin saamaynta uu biyo-xireenku ku yeelan karo qaybinta iyo socodka biyaha, halka Itoobiya ay mashruuca u aragto mid muhiim u ah korontada iyo horumarkeeda dhaqaale.
Bayaanka El-Alamein wuxuu taageeray mabda’a iskaashiga iyo diidmada tallaabooyin hal dhinac ah oo waxyeello u geysan kara isticmaalka biyaha ee dalalka hoose ee webiga Niil. Taasi waxay muujinaysaa in heshiisku taabanayo mowqifyada Masar iyo Suudaan ee muranka kala dhexeeya Itoobiya.
Si kastaba ha ahaatee, in qodobadan ay Itoobiya walaac ku abuuri karaan macnaheedu ma aha in heshiisku yahay heshiis dagaal ama qorshe si toos ah loogu beegsanayo dalkaas.
Xiriirka Muqdisho iyo Addis Ababa waxaa hore u saameeyay murankii ka dhashay heshiis is-afgarad oo Itoobiya la gashay Somaliland bishii Janaayo 2024, kaas oo la xiriiray marin-badeed iyo suurtagalnimada aqoonsi. Soomaaliya waxay heshiiskaas u aragtay mid ka hor imanaya madax-bannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed, halka murankaasi uu sababay hoos u dhac ku yimid xiriirka labada dal.
Xaaladdan awgeed, iskaashiga Soomaaliya la leedahay Masar iyo Eritrea waxaa laga yaabaa in Addis Ababa ay u aragto arrin saamayn ku yeelan karta isu-dheellitirka awoodda gobolka. Hase yeeshee, qiimeynta noocaas ahi waxay u baahan tahay in lagu saleeyo hadallo rasmi ah iyo tallaabooyin la xaqiijiyay, halkii laga soo qaadan lahaa in xiriir kasta oo ay Soomaaliya la yeelato dalalkaas uu yahay mid Itoobiya lagu cadaadinayo.
Dhinaca Soomaaliya, waxaa jira baahi loo qabo in la ilaaliyo madax-bannaanida dalka, lana helo xiriir diblomaasiyadeed oo u adeegaya danaha qaranka. Taasi waxay ka dhigan tahay in Muqdisho ay isku dayi karto inay la shaqeyso dalal kala aragti duwan, iyadoo aan ku biirin iska horimaad ciidan oo gobolka ka qarxa.
Diblomaasiyadda dhexdeeda, dowladdu waxay la yeelan kartaa dalal gaar ah iskaashi amni iyo mid dhaqaale, iyadoo isla markaana sheeganaysa inaysan qayb ka ahayn khilaaf kale oo u dhexeeya dalalkaas iyo deriskooda. Sidaas darteed, labada arrimood khasab ma aha inay is burinayaan.
Hase yeeshee, waxaa muhiim ah in la eego nuxurka heshiisyada, waajibaadka ay abuuraan iyo sida loo fuliyo. Haddii heshiis goboleed uu si cad u taageero mowqifka hal dhinac oo ku saabsan muran gaar ah, waxaa adkaan karta in dhexdhexaadnimada si buuxda loo ilaaliyo marka khilaafku sii xoogaysto.
Bayaanka El-Alamein wuxuu si cad u taageeray arrimo ay Masar iyo Suudaan ka taagan yihiin muranka Niil, wuxuuna carrabka ku adkeeyay in dalalka xeebaha leh ay masuul ka yihiin maamulka Badda Cas. Hase yeeshee, bayaanka laftiisu ma caddaynayo in Soomaaliya ay qaadday tallaabo ciidan oo ka dhan ah Itoobiya ama ay heshiis ku gashay inay dagaal la gasho dalkaas.
Xiisadaha ka jira Geeska Afrika waxay leeyihiin dhinacyo badan oo isku xiran. Waxaa ka mid ah khilaafaadka ku saabsan marin-badeedka, muranka biyaha Niil, xaaladda amni ee xuduudaha iyo tartanka saameynta siyaasadeed. Arrimahan oo dhan waxay saamayn ku yeelan karaan xiriirka dalalka gobolka, gaar ahaan Soomaaliya, Itoobiya, Masar, Eritrea iyo Suudaan.
Xalka ugu habboon wuxuu u baahan yahay wada-hadal joogto ah, ixtiraamka madax-bannaanida dalalka iyo heshiisyo cad oo lagu xallinayo khilaafaadka. Soomaaliya, oo leh xeeb dheer iyo meel istaraatiiji ah oo ku dhow Gacanka Cadmeed iyo marin-biyoodka Baabul-Mandab, waxay dan weyn ka leedahay in gobolka uu helo xasillooni iyo iskaashi dhaqaale.
Ugu dambayn, sheegashada ah in Soomaaliya dhexdhexaad ka tahay xiisadda waa in lagu qiimeeyaa hadalka rasmiga ah ee dowladda iyo tallaabooyinka ay qaaddo. Heshiiska El-Alamein wuxuu xambaarsan yahay qodobo saamayn ku yeelan kara danaha Itoobiya, laakiin xogta la heli karo ma muujinayso in heshiiska si toos ah loogu talagalay in lagu weeraro ama lagu waxyeelleeyo Itoobiya. Waxa uu si cad u muujinayaa, se, in dalalka saxiixay ay doonayaan inay isku dubbaridaan mowqifyadooda ku saabsan amniga gobolka, Badda Cas iyo muranka biyaha Niil.
