Isuduwaha arrimaha bani’aadantinimada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, George Conway, ayaa ku baaqay in si degdeg ah loo dejiyo xiisadda iyo dagaallada ka socda magaalada Baydhabo ee xarunta gobolka Baay, isagoo ka digay in colaadaha soo noqnoqday ay sii xumaynayaan xaaladda bani’aadantinimo ee dalka, gaar ahaan dadka barakacayaasha ah iyo bulshada nugul.
Isuduwaha arrimaha bani’aadantinimada Qaramada Midoobay ayaa sheegay in dagaallada ka socda Baydhabo ay sii kordhinayaan dhibaatooyinka ay wajahayaan shacabka, kuwaas oo horeba ula tacaalayay cunto yari, barakac iyo adeegyo aasaasi ah oo xaddidan. Wuxuu dhinacyada ku lugta leh colaadda ugu baaqay inay muujiyaan is-xakameyn, joojiyaan dagaallada, ayna qaadaan tallaabooyin lagu ilaalinayo nolosha dadka rayidka ah.
Wuxuu si gaar ah u xusay in haweenka, carruurta, dadka waayeelka ah, dadka naafada ah iyo qoysaska barakacayaasha ah ay ka mid yihiin dadka sida daran u saameynaya rabshadaha. Dadkan ayaa wajahaya khataro badan oo ay ka mid yihiin dhaawacyo, hoy la’aan, cunto yari iyo helitaan la’aan adeegyada caafimaadka.
Isuduwaha Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale carrabka ku adkeeyay muhiimadda ay leedahay ilaalinta xarumaha rayidka iyo in hay’adaha gargaarka bani’aadantinimada loo oggolaado inay si ammaan ah ku gaaraan dadka u baahan taageerada. Wuxuu xusay in colaadaha iyo caqabadaha amni ay hor istaagi karaan gaarsiinta cuntada, dawooyinka iyo adeegyada kale ee lagama maarmaanka u ah badbaadinta nolosha dadka.
Hay’adda caafimaadka ee Médecins Sans Frontières (MSF), oo sidoo kale loo yaqaan Dhakhaatiirta Aan Xuduudda Lahayn, ayaa sheegtay in dagaalladii dhacay 28-kii Sebtembar ay ku dhinteen ugu yaraan saddex qof, halka 69 qof oo dhaawac ah la geeyay Isbitaalka Gobolka Bay ee magaalada Baydhabo.
Dadka dhaawacmay waxaa ku jiray shan carruur ah, taas oo muujinaysa saameynta ay colaadaha ku leeyihiin dadka aan qaybta ka ahayn dagaalka. Carruurta ayaa si gaar ah ugu nugul dhaawacyada, barakaca iyo carqaladaha ku yimaada helitaanka daryeelka caafimaadka, waxbarashada iyo adeegyada kale ee aasaasiga ah.
MSF ayaa sidoo kale sheegtay in xarun caafimaad ay waxyeello soo gaartay, isla markaana ambalaas la dhacay intii ay colaadaha socdeen. Waxyeellada soo gaarta xarumaha caafimaadka iyo gaadiidka gurmadka degdegga ah waxay adkeyn kartaa badbaadinta dadka dhaawacma, maadaama ay yaraadaan fursadaha lagu gaarsiin karo isbitaallada iyo goobaha caafimaadka.
Ilaalinta xarumaha caafimaadka, shaqaalaha gargaarka iyo gaadiidka gurmadka ayaa muhiim u ah badbaadinta dadka rayidka ah. Sharciga caalamiga ah ee bani’aadantinimada ayaa dhigaya in dadka rayidka ah iyo shaqaalaha caafimaadka la ilaaliyo, isla markaana aan si ula kac ah loo bartilmaameedsan xarumaha caafimaadka ee buuxiya shuruudaha ilaalinta sharciga.
Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale ka digtay in xaaladda cunto yaraanta ee Baydhabo ay gaari karto heer aad u daran, iyadoo qiyaastii 26,000 oo barakacayaal ah ay khatar ugu jiraan xaalado gaajo oo masiibo ah muddada u dhexeysa Oktoobar iyo Diseembar.
Dadka barakacayaasha ah ayaa ka mid ah bulshada ugu nugul xaaladda bani’aadantinimo, maadaama qaar badan oo ka mid ahi ay waayeen guryahoodii, ilihii dhaqaalaha iyo fursadihii ay ku heli jireen cunto ku filan. Qoysas badan ayaa ku tiirsan gargaarka bani’aadantinimo, balse colaadaha iyo caqabadaha amni ayaa adkeyn kara in taageeradaas la gaarsiiyo.
Digniinta Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale tilmaamaysa in fatahaado iyo dagaallo dheeraad ah ay sii xumayn karaan xaaladda. Fatahaaduhu waxay waxyeello u geysan karaan beeraha, waddooyinka iyo ilaha dhaqaalaha, halka colaadaha ay sababi karaan barakac cusub, carqalad ku timaadda ganacsiga iyo hoos u dhac ku yimaada helitaanka cuntada.
Haddii xaaladahan ay isku biiraan, qoysaska horeba u wajahaya cunto yari waxay la kulmi karaan dhibaatooyin ka sii daran. Sidaas darteed, waxaa muhiim ah in la xoojiyo gargaarka degdegga ah, lana hubiyo in dadka ugu nugul ay helaan cunto, biyo nadiif ah, hoy iyo adeegyo caafimaad.
Dagaallada Baydhabo ayaa qayb ka ah khilaaf siyaasadeed iyo mid militari oo muddo ka dhex socday dowladda federaalka Soomaaliya, maamulka Koonfur Galbeed iyo taageerayaasha madaxweynihii hore ee maamulkaas, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen.
Khilaafka ayaa la xiriira loollanka siyaasadeed iyo muranka ku saabsan maamulka iyo jihada siyaasadeed ee Koonfur Galbeed. Xiisadaha soo noqnoqday ayaa saameyn ku yeeshay amniga magaalada Baydhabo iyo deegaannada ku dhow, iyadoo shacabka ay wajahaan hubanti la’aan ku saabsan xaaladda amni iyo mustaqbalka siyaasadeed ee deegaanka.
Inkasta oo dhinacyada siyaasadeed ay leeyihiin aragtiyo kala duwan oo ku saabsan arrimaha maamulka iyo awood-qaybsiga, haddana dagaalladu waxay leeyihiin cawaaqib bani’aadantinimo oo si toos ah u taabanaya dadka aan ku lugta lahayn khilaafka. Khasaaraha ka dhasha colaadaha, barakaca iyo carqaladaha adeegyada bulshada ayaa sii adkeynaya xaaladda qoysaska nugul.
Xalka waara wuxuu u baahan yahay in dhinacyada ay khusayso ay mudnaanta siiyaan wada-hadalka siyaasadeed, kana fogaadaan tallaabooyinka sii hurin kara colaadda. Joojinta dagaallada iyo ilaalinta shacabka ayaa sidoo kale muhiim u ah in hay’adaha gargaarku awoodaan inay gaaraan dadka u baahan taageerada.
Baaqa George Conway ayaa ku soo beegmaya xilli ay sii kordhayaan walaacyada ku saabsan xaaladda bani’aadantinimo ee Soomaaliya, gaar ahaan deegaannada ay saameeyeen colaadaha, barakaca iyo cunto yaraanta.
Qaramada Midoobay iyo hay’adaha gargaarka ayaa ku adkaysanaya baahida loo qabo in la ilaaliyo dadka rayidka ah, lana fududeeyo gaarsiinta gargaarka bani’aadantinimo. Tallaabooyinkan ayaa muhiim u ah yareynta khasaaraha iyo ka hortagga in xaaladda dadka nugul ay gaarto heer ka sii daran.
Dhinacyada dagaallamaya waxaa laga doonayaa inay joojiyaan falalka khatarta gelinaya shacabka, ilaaliyaan xarumaha caafimaadka iyo adeegyada rayidka, isla markaana xaqiijiyaan in shaqaalaha gargaarka ay si ammaan ah u gutaan waajibaadkooda.
Xaaladda Baydhabo waxay muujinaysaa in khilaafaadka siyaasadeed iyo kuwa militari ay saameyn ballaaran ku yeelan karaan nolosha shacabka, gaar ahaan marka ay ku soo beegmaan xaalado cunto yari iyo barakac. Sidaas darteed, joojinta colaadda, ilaalinta rayidka iyo helitaanka gargaar degdeg ah ayaa weli ah baahiyaha ugu muhiimsan ee horyaalla dadka ay dhibaatadu saameysay.
