Soomaaliya waxay wajahaysaa mid ka mid ah marxaladihii ugu adkaa ee dhinaca dastuurka, siyaasadda iyo amniga, kaddib markii dalka uu galay khilaaf weyn oo ku saabsan dastuurka cusub, habkii loo ansixiyay iyo cidda awoodda u leh inay go’aamiso mustaqbalka nidaamka siyaasadeed ee dalka.
Khilaafka hadda jira ma aha oo keliya dood ku saabsan qoraal dastuur ah, balse wuxuu taabanayaa su’aalo waaweyn oo ay ka mid yihiin cidda leh awoodda dastuurka wax looga beddelo, sida loo heshiisiinayo dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, qaabka doorashooyinka loo qabanayo iyo muddada hay’adaha dowladda ay xilka sii hayn karaan.
Dastuurkii KMG ahaa ee 2012 wuxuu ahaa saldhigga sharci ee nidaamka Federaalka Soomaaliya muddo ka badan 14 sano. Dastuurkaas wuxuu dhigaya in Dastuurku yahay sharciga ugu sarreeya dalka, isla markaana sharci ama tallaabo maamul oo ka hor imaanaysa Dastuurka lagu burin karo iyadoo loo marayo Maxkamadda Dastuuriga ah.
Sanadihii lasoo dhaafay waxaa socday dib-u-eegis dheer oo lagu doonayay in Soomaaliya laga saaro nidaamka dastuurka KMG ah loona gudbo dastuur rasmi ah. Baarlamaanka Federaalka ayaa 4-tii Maarso 2026 ansixiyay wax-ka-beddelladii ugu dambeeyay ee dastuurka, waxaana 8-dii Maarso saxiixay Xasan Sheekh Maxamuud. Dowladda Federaalka waxay tallaabadaas u aragtaa dhammaadka geeddi-socodkii dastuurka KMG ahaa.
Hase yeeshee, khilaafka ayaa ka dhashay in dhammaan dhinacyada siyaasadda Soomaaliya aysan isku raacsanayn habka loo maray ansixinta dastuurka. Puntland iyo Jubaland, iyo siyaasiyiin mucaarad ah, ayaa diiday qaybo ka mid ah isbeddellada, iyagoo qaba in aan la helin heshiis siyaasadeed oo ballaaran oo ay ku mideysan yihiin dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Arrintan ayaa abuurtay xaalad adag oo ah in dowladda Federaalka ay ku shaqeyso dastuurka cusub, halka qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada iyo mucaaradku ay weli tixraacayaan Dastuurkii KMG ahaa ee 2012. Khubarada qaar waxay xaaladdan ku tilmaameen “laba sharciyad oo is haya”, taasoo khatar ku noqon karta midnimada hay’adaha dowladda.
Dhibaatada ugu weyn ee sharciyeed waxay ka dhalan kartaa marka hay’adaha kala duwan ee dowladda ay ku shaqeeyaan fahamyo kala duwan oo ku saabsan dastuurka iyo awoodaha hay’adaha.
Dastuurku waa inuu noqdaa xeer ay dhammaan dhinacyadu aqbalaan oo lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed. Haddii dowladda Federaalka, dowlad-goboleedyada iyo mucaaradku ay mid walba leeyahay fasiraad u gaar ah, khilaaf siyaasadeed ayaa si fudud isu beddeli kara khilaaf sharci iyo mid hay’adeed.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in wax-ka-beddelka dastuurka lagu sameeyo habraac si cad loogu heshiiyay, maadaama sharciyadda dastuurku aysan ku koobnayn oo keliya in baarlamaan uu codeeyo, balse ay sidoo kale muhiim tahay in geeddi-socodku yeesho kalsooni siyaasadeed iyo mid bulsho.
Dastuurka 2012 wuxuu dejiyay habraacyo adag oo ku saabsan wax-ka-beddelka dastuurka, oo ay ku jiraan shuruudo la xiriira ansixinta labada aqal iyo marxaladaha loo baahan yahay si loo gaaro dastuur kama dambeys ah.
Sidaas darteed, doodda sharciyeed ee Soomaaliya maanta ma aha oo keliya “dastuur ma jiraa?”, balse waxay tahay: Dastuurka jira ma yahay mid ay dhammaan dhinacyada siyaasadeed iyo dowlad-goboleedyadu si buuxda u aqoonsan yihiin, ma la raacay habraacyadii loo baahnaa, maxaase lagu xallinayaa haddii dhinac diido?
Khilaafka dastuurka wuxuu si toos ah ugu xiran yahay doorashada,Wax-ka-beddellada cusub waxay beddeleen qaabka siyaasadeed iyo doorashooyinka, waxaana dowladda Federaalka ay doonaysay in dalka loo gudbiyo nidaam doorasho oo ka duwan nidaamkii dadban ee hore.
Laakiin isbeddelka nidaamka doorashada wuxuu u baahan yahay heshiis siyaasadeed oo ballaaran, sababtoo ah doorashadu ma aha arrin sharci oo keliya; waxay sidoo kale la xiriirtaa awood-qaybsiga Federaalka, matalaadda dowlad-goboleedyada iyo kalsoonida xisbiyada siyaasadeed.
Haddii qayb ka mid ah dhinacyada siyaasadda ay diidaan nidaamka doorashada, waxaa dhalan kara doorashooyin is-barbar socda, muran ku saabsan cidda sharciyadda leh iyo xaalad ay hay’adaha dowladda isku khilaafaan cidda xaqa u leh inay maamusho dalka. Dooddan ayaa durba ka dhalatay isbeddelladii dastuurka iyo jadwalka doorashada.
Khilaafka dastuurka wuxuu si gaar ah u saameyn karaa xiriirka dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada.
Puntland ayaa muddo dheer ka soo horjeeday qaar ka mid ah isbeddellada dastuurka iyo doorashada, halka Jubaland iyo dhinacyo kale ay sidoo kale khilaaf kala dhex galay dowladda Federaalka.
Dowlad-goboleed haddii ay dareento in awooddeedii dastuuriga ahayd la yareeyay ama dowladda dhexe ay awood dheeraad ah isku urursanayso, waxaa kordhi kara khilaafka siyaasadeed.
Tusaale ahaan, khilaafka dowladda Federaalka iyo Puntland wuxuu gaaray heer ay labada dhinac isku qabtaan arrimaha ciidanka, doorashooyinka iyo awoodda dowladda dhexe ee maamulka Federaalka.
Khilaafkan haddii aan lagu xallin wada-hadal wuxuu dhaawici karaa fikradda Federaalka oo ah nidaamka awoodda dowladda lagu qaybsado heer federaal iyo heer dowlad-goboleed.
Dastuur la isku khilaafsan yahay wuxuu khatar ku noqon karaa amniga dalka, sababtoo ah marka khilaaf siyaasadeed uu waayo waddo sharci oo lagu xalliyo, dhinacyadu waxay u dhaqaaqi karaan inay isticmaalaan awood siyaasadeed ama ciidan.
Soomaaliya waxay horey u aragtay sida khilaaf siyaasadeed uu isu beddeli karo iska horimaad hubeysan. Bishii Juun 2026 waxaa Muqdisho ka dhacay dagaallo u dhexeeyay ciidamada dowladda iyo maleeshiyaad taageersan siyaasiyiin mucaarad ah, iyadoo khilaafka ku saabsan muddo-xileedka iyo dastuurka uu kamid ahaa waxyaabihii xaaladda sii xumeeyay.
Dhanka kale, khilaafka Federaalka iyo dowlad-goboleedyada ayaa sidoo kale sababay xaalado amni oo halis ah. Baydhabo waxaa March 2026 galay ciidamada dowladda Federaalka xilli khilaaf siyaasadeed uu ka dhexeeyay Muqdisho iyo maamulka Koonfur Galbeed.
Haddii khilaafka dastuurka sii socdo, waxaa dhici karta in ciidamada dowladda iyo kuwa dowlad-goboleedyada loo adeegsado muran siyaasadeed, taasoo halis weyn ku ah shacabka.
Haddii aan la helin heshiis siyaasadeed oo ku saabsan dastuurka, waxaa dhici kara dhowr arrimood.
Waxaa kordhi kara khilaafka dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, iyadoo mid walba isku dayi karo inuu ilaashado awooddiisa.
Waxaa dhalan kara doorashooyin lagu muransan yahay, iyadoo dhinacyo kala duwan ay ku dhawaaqaan hannaan doorasho oo u gaar ah.
Waxaa daciifi kara kalsoonida shacabka ee hay’adaha dowladda, gaar ahaan haddii bulshada ay u aragto in xeerarka dalka lagu beddelanayo heshiis la’aan.
Waxaa kordhi kara faragelinta siyaasadeed ee ciidamada, taasoo khatar ku ah dowladnimada.
Waxaa sidoo kale adkaan karta dagaalka lagula jiro Al-Shabaab haddii ciidamada dowladda iyo kuwa dowlad-goboleedyadu ay ku mashquulaan khilaafaad siyaasadeed iyo isku dhac awood.
Intaa waxaa dheer, khilaaf dastuur oo daba dheeraada wuxuu dhaawici karaa maalgashiga, dhaqaalaha iyo xiriirka caalamiga ah, sababtoo ah dal aan heshiis ka haysan xeerarka awood-qaybsiga iyo doorashooyinka wuxuu yeelan karaa jawi siyaasadeed oo aan la saadaalin karin.
Khatarta ugu weyn ma aha in Soomaaliya ay “dastuur la’aan” noqoto, balse waa in ay yeelato dastuur jira oo aan si isku mid ah loo aqoonsan ama loo fulin.
Haddii hal dhinac uu yiraahdo “dastuurkan ayaa sharci ah”, halka dhinac kale uu yiraahdo “dastuurkii hore ayaan aqoonsanahay”, waxaa meesha ka baxaya hal xeer oo ay dhammaan dhinacyadu ku heshiiyaan.
Markaas muran kasta oo siyaasadeed doorasho, muddo-xileed, awood qaybsiga, magacaabista saraakiisha, ciidanka ama maamulka dhulka wuxuu isu beddeli karaa muran ku saabsan sharciyadda dowladda.
Taasi waa sababta khilaafka dastuurka Soomaaliya loogu arko arrin ka weyn dood siyaasadeed oo u dhexeysa Xasan Sheekh Maxamuud iyo mucaaradkiisa. Waa arrin si toos ah u taabanaysa qaabka ay Soomaaliya u dhisan tahay iyo sida awoodda dalka loo kala leeyahay.
Xalka ugu dhow ee lagu yareyn karo khatarta ayaa ah in dowladda Federaalka iyo dowlad-goboleedyada, mucaaradka, baarlamaanka, bulshada rayidka ah iyo madaxda dhaqanka ay yeeshaan wada-hadal dhab ah oo ku saabsan dastuurka iyo doorashada.
Waxaa muhiim ah in khilaafka lagu celiyo miiska wada-hadalka halkii lagu xallin lahaa awood ciidan.
Sidoo kale, waxaa muhiim ah in la xoojiyo hay’adaha garsoorka iyo Maxkamadda Dastuuriga ah si khilaafaadka sharci loogu gudbiyo hay’ad garsoor oo madax-bannaan, halkii dhinacyadu mid walba uu isagu fasiran lahaa dastuurka.
Qodobka ugu muhiimsan waa in dastuurku noqdo xeer ay Soomaalidu wada leedahay, oo aan loo arkin qalab ay koox siyaasadeed ama dowlad-goboleed u adeegsan karto inay ku xoojiso awooddeeda.
Soomaaliya waxay hadda haysataa fursad ay khilaafka uga dhigi karto waddo lagu dhiso heshiis siyaasadeed oo waara, laakiin haddii khilaafka la iska indho tiro, wuxuu isu beddeli karaa dhibaato sharci, mid siyaasadeed iyo ugu dambeyn mid amni.
Sidaas darteed, waxa Soomaaliya maanta u baahan tahay ma aha oo keliya dastuur cusub oo qoraal ah, balse heshiis qaran oo ku saabsan sida dastuurka loo fasirayo, loo fulinayo, loona ilaalinayo, si khilaafka siyaasadeed uusan mar kale ugu gudbin waddooyinka iyo goobaha dagaalka.
