Duqeymaha cirka ee ka dhacaya Soomaaliya, gaar ahaan kuwa lagu eedeeyay in diyaaradaha Turkiga ay ka qeyb qaadanayaan, ayaa dhaliyay su’aalo culus oo ku saabsan badbaadada shacabka iyo cidda sharci ahaan qaadaysa masuuliyadda haddii rayid lagu dilo ama lagu dhaawaco.
Arrintan waxaa muhiim ah in aan lagu saleyn oo keliya cidda leh diyaaradda ama hubka, balse la ogaado cidda fulisay weerarka, cidda bixisay amarka, cidda dooratay bartilmaameedka iyo tallaabooyinka la qaaday si loo ilaaliyo dadka rayidka ah.
Sida uu dhigayo sharciga caalamiga ah ee dagaalka, dhinacyada ku lugta leh dagaal waa inay kala saaraan ciidamada iyo bartilmaameedyada militari iyo dadka rayidka ah. Rayidka si ula kac ah looma beegsan karo, weerar aan kala sooc lahaynna waa mamnuuc. Haddii weerar militari uu sababo dhimasho ama dhaawac rayid ah oo ka dhashay weerar aan waafaqsanayn xeerarka dagaalka, waxaa jiri karta masuuliyad sharci iyo xitaa xaaladaha qaarkood eedeyn dembi dagaal.
Soomaaliya iyo Turkiga waxay leeyihiin iskaashi milatari oo ballaaran. Labada dal waxay 2024 kala saxiixdeen heshiis iskaashi dhinaca difaaca iyo dhaqaalaha ah, iyadoo Turkigu uu Soomaaliya ka taageerayo dhanka amniga iyo dhismaha ciidamada. Amnesty International waxay sidoo kale sheegtay in diyaaradaha Bayraktar TB2 ee Turkiga lagu arkay Soomaaliya, isla markaana ay jirto xog muujinaysa in diyaaradahaas loo adeegsaday howlgallo ka dhan ah Al-Shabaab.
Hase yeeshee, heshiis dowladeed ama iskaashi milatari ma siinayo dhinac xaq uu si aan xad lahayn ugu weeraro meelaha ay rayidku ku nool yihiin. Xitaa haddii weerarku yahay mid lagu beegsanayo Al-Shabaab ama koox kale oo hubeysan, waxaa waajib ah in la qaado dhammaan tallaabooyinka macquulka ah ee lagu yareynayo waxyeellada rayidka.
Arrintan waxaa si cad u muujiyay baaritaan ay Amnesty International sameysay. Ururku wuxuu sheegay in duqeymo ka dhacay Jaffey Farm bishii Maarso 2024 lagu dilay 23 rayid ah, oo ay ku jireen 14 carruur ah, halka 17 kale ay ku dhaawacmeen. Amnesty waxay sheegtay in ay heshay caddeymo muujinaya in hubka loo adeegsaday uu ahaa MAM-L oo ay qaadday diyaaradda TB2 ee Turkigu sameeyo. Ururku wuxuu ku baaqay in labada dowladood ee Soomaaliya iyo Turkiga ay baaritaan ku sameeyaan dhacdada, isagoo sheegay in weerarrada aan kala saarin bartilmaameedka militari iyo rayidka ay noqon karaan dembiyo dagaal.
Yaa qaadaya masuuliyadda haddii rayid lagu dilo?Jawaabtu ma aha in si toos ah loo yiraahdo “Turkiga ayaa masuul ah” ama “Soomaaliya ayaa masuul ah”. Sharcigu wuxuu eegayaa doorka dhinac kasta ku lahaa weerarka.
Haddii ciidamada Turkiga ay si toos ah u maamulayeen diyaaradda, iyaga ayaa yeelan kara masuuliyad sharci oo ku saabsan habka weerarka loo fuliyay, gaar ahaan haddii la caddeeyo in bartilmaameedka aan ahayn mid militari ama in aan la qaadin taxaddarradii loo baahnaa.
Haddii ciidamada Soomaaliya ay bixiyeen bartilmaameedka, amarka weerarka ama xogta sirdoonka, halka ciidamada Turkiga ay kaliya maamulayeen diyaaradda, markaas masuuliyadda waxaa laga yaabaa inay ku xirnaato doorka labada dhinac.
Haddii Soomaaliya ay bixisay amarka iyo bartilmaameedka, halka Turkigu fuliyay weerarka, labada dhinacba waxaa laga yaabaa inay leeyihiin arrimo sharci oo u gaar ah oo la baaro.
Tani waa sababta baaritaan madax-bannaan uu muhiim u yahay. Amnesty International markii ay baaraysay dhacdadii 2024 waxay sheegtay in aan la hubin cidda si toos ah u maamuleysay TB2-ga waqtiga duqeynta. Qaar ka mid ah xogaha ay ururku helay waxay tilmaamayeen in ciidamada Soomaaliya ay duuliyeen diyaaradaha, halka xog kale ay tilmaamaysay in ciidamada Turkigu ay iyagu maamulayeen diyaaradaha, iyadoo saraakiil Soomaali ah ay bixiyeen bartilmaameedyada.
Dowladda Soomaaliya waxay leedahay masuuliyad weyn oo ku saabsan dadka rayidka ah ee ku nool dhulkeeda, xitaa marka ay la shaqeynayso dowlad shisheeye.
Haddii dowladda Soomaaliya ay codsato ama ogolaato duqeyn, waxaa waajib ku ah inay hubiso in howlgalku waafaqsan yahay sharciga caalamiga ah iyo xeerarka ilaalinta rayidka.
Sidoo kale, haddii dowladda Soomaaliya ay bixiso xogta bartilmaameedka, waa in xogtaasi noqotaa mid lagu kalsoonaan karo oo lagu hubin karo in bartilmaameedku yahay mid militari.
Haddii xog khaldan lagu bixiyo bartilmaameed rayid ah, arrintaas waxay dhalin kartaa su’aalo culus oo ku saabsan masuuliyadda cidda bixisay xogta iyo amarka.
Dowladda Soomaaliya sidoo kale waxay leedahay waajib ah inay baaritaan ku sameyso haddii dad rayid ah lagu dilo hawlgal militari, gaar ahaan haddii ay jiraan caddeymo muujinaya in xeerarka dagaalka la jebiyay.
Haddii ciidamada Turkiga ay iyagu duulaan diyaaradda, doortaan bartilmaameedka ama go’aamiyaan in weerarka la fuliyo, waxaa si gaar ah loo eegi karaa masuuliyadda ciidamada Turkiga.
Turkigu ma oran karo keliya “waxaan ku shaqeynaynay codsi ka yimid Soomaaliya” haddii weerarka laftiisa uu jebiyay xeerarka dagaalka. Sidoo kale Soomaaliya ma oran karto “Turkiga ayaa fuliyay” si ay uga baxsato waajibaadkeeda haddii ciidamada Soomaaliya ay lahaayeen door muhiim ah oo ku saabsan amarka ama bartilmaameedka.
Sidaas darteed, waxa ugu muhiimsan waa in la ogaado silsiladda go’aanka: yaa helay xogta, yaa doortay bartilmaameedka, yaa bixiyay amarka, yaa maamulayay diyaaradda, yaa tuuray hubka, iyo maxaa la sameeyay si loo hubiyo in rayidku uusan waxyeello soo gaarin?
Haddii la tuhmo in duqeyn ay ku dhinteen rayid ay jebisay sharciga caalamiga ah, waxaa loo baahan yahay baaritaan dhab ah oo madax-bannaan.
Baaritaanka waa inuu ogaadaa meesha la duqeeyay, waqtiga, nooca hubka la adeegsaday, cidda maamuleysay diyaaradda, bartilmaameedka la doonayay iyo tirada rayidka ku dhintay ama ku dhaawacmay.
Qoysaska dhibbanayaasha sidoo kale waxay xaq u yeelan karaan inay dalbadaan runta ku saabsan wixii dhacay iyo, haddii masuuliyad sharci la caddeeyo, magdhow ama tallaabooyin kale oo lagu saxayo khasaaraha.
Amnesty International ayaa si gaar ah ugu baaqday Soomaaliya iyo Turkiga in la baaro dhacdooyinkii 2024, isla markaana qoysaska dhibbanayaasha la siiyo caddaalad iyo magdhow.
Maxaa dhacaya haddii dowladda Soomaaliya ay ogolaato?Haddii dowladda Soomaaliya ay si rasmi ah u codsato taageerada Turkiga, taasi waxay sharci ahaan noqon kartaa saldhigga joogitaanka iyo hawlgalka ciidamada Turkiga, laakiin ogolaanshaha Soomaaliya ma tirtirayo xeerarka ilaalinta rayidka.
Ciidamada shisheeye iyo kuwa Soomaaliya labaduba waa inay ixtiraamaan xeerarka caalamiga ah ee dagaalka.
Sidaa darteed, haddii weerar sharci darro ah dhaco, baaritaanku waa inuu eegaa labada dhinac, halkii mas’uuliyadda si degdeg ah loogu saari lahaa hal dowlad.
Haddii dad rayid ah lagu dilo duqeymo oo aan la samayn baaritaan madax-bannaan, waxaa kordhi kara caro iyo kalsooni-darro ka dhex dhalata shacabka.
Waxaa sidoo kale khatar ah in qoysaska dhibbanayaasha ay dareemaan in aan la siin wax jawaab ah, taasoo sii xumeyn karta xiriirka shacabka iyo dowladda.
Waxaa intaas dheer, haddii dadka deegaanka ay rumaystaan in diyaarado shisheeye ay si aan kala sooc lahayn u duqeynayaan deegaannadooda, arrintaasi waxay dhalin kartaa nacayb iyo xiisad siyaasadeed oo ka dhan ah dowladda Soomaaliya iyo Turkiga.
