Warar kala duwan soo baxaya ayaa sheegaya in Dowladda Federaalka Soomaaliya ay qaaday tallaabooyin lagu xaddidayo dhaqdhaqaaqa maaliyadeed ee Madaxweynihii hore Koonfur Galbeed Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen iyo qaar ka mid ah xubnaha qoyskiisa, iyadoo la sheegay in akoonno ku yaalla bangiyada gudaha dalka lagu sameeyay xannibaad,wuxuu noqonayaa tallaabo cusub oo ka dhex dhalatay khilaafka siyaasadeed ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo maamulka Koonfur Galbeed, kaas oo muddooyinkii dambe sii xoogeysanayay.
Khilaafka labada dhinac ayaa salka ku haya arrimo siyaasadeed iyo kuwo la xiriira maamulka iyo doorashooyinka, iyadoo dowladda federaalka ay doonayso in ay door weyn ku yeelato jihada siyaasadeed ee dalka, halka madaxda qaar ka mid ah dowlad-goboleedyaduna ay ku adkeysanayaan awoodaha ay u arkaan inay dastuur ahaan u leeyihiin.
Wararka sheegaya xannibaadda dhaqdhaqaaqa maaliyadeed ee Laftagareen ayaa yimid xilli xaaladda siyaasadeed ee Koonfur Galbeed ay tahay mid xasaasi ah. Baydhabo ayaa ah xarunta maamulka, waxaana halkaasi ka jira dhaqdhaqaaqyo siyaasadeed oo la xiriira mustaqbalka hoggaanka maamulka iyo xiriirka uu la leeyahay Muqdisho.
Haddii dowladda federaalku si rasmi ah u xannibtay akoonnada Laftagareen, su’aasha ugu weyn ee soo baxaysa ayaa ah sababta loo qaaday tallaabadan iyo hay’adda awoodda u leh inay amarka bixiso.
Dowladda Federaalka waxay leedahay hay’ado u xilsaaran nidaaminta iyo ilaalinta nidaamka maaliyadeed ee dalka, waxaana Bangiga Dhexe uu door muhiim ah ku leeyahay nidaamka bangiyada iyo adeegyada maaliyadeed. Hase yeeshee, xannibaadda hantida ama akoonka qof gaar ah waa tallaabo sharci ah oo u baahan sabab iyo habraac ku saleysan sharciga.
Sidaas darteed, haddii Laftagareen lagu xannibay akoonnadiisa, waxaa muhiim ah in la ogaado haddii uu jiro amar rasmi ah oo ka yimid hay’ad awood sharci u leh, waxa lagu saleynayo iyo muddada ay xannibaaddu soconeyso.
Haddii xannibaadda lagu saleeyay baaritaan maaliyadeed, waxaa sidoo kale muhiim ah in la caddeeyo nooca baaritaanka iyo cidda lagu baarayo. Haddii ay jirto tuhun la xiriira lacag-dhaqid, musuqmaasuq ama maalgelin sharci-darro ah, arrimahaasi waxay u baahan yihiin in loo maro habraacyo sharci oo cad, iyadoo qofka lagu eedeeyay loo oggolaanayo inuu iska difaaco eedeymaha.
Arrintu waxay noqonaysaa mid ka sii culus haddii xannibaaddu ay gaarto xubno ka tirsan qoyska Laftagareen. Qofka qaraabada la ah mas’uul siyaasadeed si toos ah looguma xannibi karo hantidiisa ama akoonkiisa sababta oo keliya ah inuu qaraabo la yahay mas’uulkaas. Haddii qof qoyska ka tirsan lagu daro xannibaadda, waa in ay jirtaa sabab sharciyeed oo isaga ama iyada gaar u ah.
Haddii tallaabada dowladda ay tahay mid siyaasadeed oo lagu doonayo in lagu cadaadiyo Laftagareen, waxay arrintaasi dhalin kartaa dood weyn oo ku saabsan madax-bannaanida dowlad-goboleedyada iyo xiriirka u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada.
Laftagareen haddii uu xaqiijiyo in dhaqdhaqaaqiisa maaliyadeed la xannibay, waxaa ugu horreyn la gudboon inuu dalbado qoraalka ama amarka rasmiga ah ee xannibaadda. Waa inuu ogaadaa cidda soo saartay amarka, sharciga lagu saleeyay, akoonnada ama hantida la xannibay iyo muddada xannibaadda.
Haddii uu ku qanco inuu jiro xadgudub sharci, wuxuu adeegsan karaa waddooyinka maxkamadeed iyo hay’adaha kale ee sharciga u oggol yahay. Tani waxay u noqon kartaa waddada ugu habboon ee lagu ogaan karo haddii dowladda ay ku shaqeysay awood sharci ama haddii tallaabadu ahayd mid aan saldhig sharci ku filan lahayn.
Waxaa sidoo kale la filan karaa in haddii xannibaaddu dhab noqoto, maamulka Koonfur Galbeed uu arrinta si adag uga jawaabo. Jawaabtaasi waxay noqon kartaa mid siyaasadeed ama sharci, waxaana suuragal ah in madaxda maamulka ay ku doodaan in dowladda federaalku adeegsaneyso awooddeeda si ay cadaadis ugu saarto maamulka.
Dhanka Dowladda Federaalka, haddii ay tallaabadan qaaday, waxaa laga doonayaa inay si cad shacabka ugu sharaxdo sababta. Haddii aan la bixin faahfaahin rasmi ah, waxaa sii badan kara wararka iyo fasiraadaha siyaasadeed ee ku saabsan sababta dhabta ah ee xannibaadda.
Khilaaf dhaqaale oo noocan ah wuxuu sidoo kale saameyn ku yeelan karaa xaaladda guud ee Koonfur Galbeed. Maamulka ayaa u baahan dhaqaale si uu u bixiyo adeegyada dowladda, u maareeyo shaqaalaha iyo hay’adaha amniga, una sii wado howlaha maamulka. Sidaas darteed, tallaabo kasta oo maaliyadeed oo saameysa madaxda ama hay’adaha maamulka waxay yeelan kartaa saameyn siyaasadeed iyo mid maamul.
Waxaa kale oo jirta cabsi ah in khilaafka dhaqaale uu sii ballaariyo khilaafka siyaasadeed ee horey u jiray. Haddii labada dhinac ay qaadaan tallaabooyin is-daba jooga, waxaa adkaan karta in la helo meel dhexe oo lagu xalliyo khilaafka.
Koonfur Galbeed ayaa ah maamul muhiim u ah Soomaaliya, gaar ahaan marka laga eego dhinaca amniga iyo dagaalka lagula jiro Al-Shabaab. Deegaanno badan oo ka tirsan maamulka ayaa weli wajahaya caqabado amni, waxaana muhiim ah in khilaaf siyaasadeed oo u dhexeeya Muqdisho iyo Baydhabo uusan saameyn ku yeelan howlaha amniga iyo adeegyada shacabka.
Dadka ku nool Koonfur Galbeed ayaa sidoo kale daneynaya in khilaafka siyaasadeed lagu xalliyo wadahadal, maadaama khilaaf dheer oo u dhexeeya dowladda dhexe iyo maamulka uu saameyn ku yeelan karo nolosha dadka caadiga ah.
Waxaa muhiim ah in la kala saaro xannibaad maaliyadeed oo sharci ahaan loo qaaday iyo tallaabo siyaasadeed oo lagu cadaadinayo qof ama maamul. Haddii ay dowladda hayso sabab sharci ah, waxaa laga doonayaa inay soo bandhigto ama sharci ahaan u caddeyso. Haddii se aan la hayn sabab sharci oo cad, qofka ama dhinaca ay tallaabadu saameyneyso wuxuu xaq u leeyahay inuu adeegsado waddooyinka sharciga ah.
Sidoo kale, haddii akoonnada Laftagareen iyo qoyskiisa la xannibay, bangiyada ay arrintu khuseyso waa inay ku shaqeeyaan xeerarka iyo tilmaamaha hay’adaha maaliyadeed ee dalka, iyadoo la ilaalinayo xuquuqda dadka iyo sirta xogtooda maaliyadeed.
Arrintan ayaa sidoo kale imaanaysa xilli Soomaaliya ay ku jirto marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah, iyadoo dowladda federaalka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ay ku kala aragti duwan yihiin arrimo badan oo ku saabsan doorashooyinka, dastuurka, amniga iyo awood-qaybsiga.
Khilaafka u dhexeeya Muqdisho iyo Baydhabo haddii uu sii xoogeysto wuxuu noqon karaa caqabad dheeraad ah oo ku timaadda isku-duubnida siyaasadeed ee dalka. Sidaas darteed, labada dhinac waxaa muhiim u ah inay yeeshaan wadahadal toos ah oo lagu kala caddeeyo arrimaha la isku hayo.
Ugu dambeyn, waxa ugu muhiimsan ayaa ah in khilaaf kasta oo siyaasadeed ama maaliyadeed lagu xalliyo sharciga, wadahadalka iyo hay’adaha dalka, si aysan khilaafaadka madaxda ugu dambeyn u saameyn shacabka iyo xasilloonida deegaanada Koonfur Galbeed.
