Soomaaliya ayaa muddo dheer wajahaysay dood siyaasadeed iyo sharciyeed oo ku saabsan Dastuurka dalka, iyadoo su’aasha ugu weyn ay tahay halka uu marayo Dastuurkii Ku-meelgaarka ahaa ee 2012 iyo haddii Soomaaliya ay hadda haysato Dastuur si buuxda oo kama dambeys ah shacabka Soomaaliyeed u ansixiyeen.
Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee Soomaaliya waxaa lagu ansixiyay shirkii Golaha Ansixinta Dastuurka ee magaalada Muqdisho 2012, waxaana loogu talagalay inuu noqdo saldhig sharci oo lagu dhiso hay’adaha dowladda federaalka, laguna dhammeystiro nidaamka dastuuriga ah ee dalka. Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya weli wuxuu Dastuurka 2012 ku hayaa keydkiisa rasmiga ah, waxaana loogu magac daray “Provisional Constitution”, taas oo macnaheedu yahay Dastuur Ku-meelgaar ah.
Dastuurkaas waxaa markii hore loogu talagalay in muddo kooban lagu dhammeystiro dib-u-eegistiisa, kadibna loo gudbo Dastuur kama dambeys ah oo shacabka Soomaaliyeed afti ku ansixiyaan. Qorshihii dastuuriga ahaa wuxuu dhigayay in dib-u-eegista Dastuurka iyo dhammaystirkiisa ay ku xirnaadaan muddadii ugu horreysay ee Baarlamaanka Federaalka, taasoo ahayd afar sano oo ku ekaanaysay 2016.
Arrintaas ayaa noqotay mid aan waqtigeedii ku dhicin. Dib-u-eegistii Dastuurka oo markii hore loogu talagalay inay ku dhammaato 2016 ayaa dib u dhacday sababo siyaasadeed, amni iyo khilaafaadyo ka dhex jiray dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo dhinacyada kale ee siyaasadda Soomaaliya. Hay’adihii loogu talagalay inay dib-u-eegista hoggaamiyaan ayaa shaqadooda bilaabay, laakiin geeddi-socodka ayaa noqday mid muddo ka badan toban sano qaatay.
Taasi waxay sababtay in Soomaaliya muddo dheer ku shaqeyso Dastuur Ku-meelgaar ah oo aan loo marin aftidii shacabka ee lagu xaqiijin lahaa Dastuur kama dambeys ah.
Doodda hadda taagan ayaa ah in haddii Dastuurkii 2012 loogu talagalay inuu noqdo mid ku-meelgaar ah oo muddo cayiman lagu dhammaystiro, maxaa sababay in dowladda iyo baarlamaannadii kala dambeeyay ay muddo dheer ugu shaqeeyaan iyadoo aan la helin Dastuur kama dambeys ah oo afti dadweyne lagu ansixiyay?
Su’aashaas waxay noqotay mid si gaar ah u xoogeysatay kadib markii Baarlamaanka Federaalka uu 2026 ansixiyay wax-ka-beddello ballaaran oo lagu sameeyay Dastuurka.
Sida laga soo xigtay warbixin ay April 2026 qortay ConstitutionNet, Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya ayaa 4 Maarso 2026 ansixiyay qaybihii ugu dambeeyay ee wax-ka-beddellada Dastuurka, waxaana Xasan Sheekh Maxamuud uu saxiixay 8 Maarso 2026. Tallaabadaasi waxay dowladda federaalku u aragtaa dhammaadka geeddi-socodkii dib-u-eegista Dastuurka ee socday in ka badan 14 sano.
Laakiin arrinta muhiimka ah ayaa ah in ansixinta Baarlamaanka aysan weli la mid ahayn afti dadweyne oo Dastuurka ka dhigaysa mid si kama dambeys ah shacabka Soomaaliyeed u ansixiyeen.
Qodobada Dastuurka Ku-meelgaarka ah ee ku saabsan dhammeystirka Dastuurka ayaa dhigayay in marka wax-ka-beddellada la dhammeeyo, loo gudbiyo shacabka si afti loogu ansixiyo. ConstitutionNet waxay sidoo kale tilmaantay in Dastuurka la ansixiyay 2026 uu weli u baahan yahay in shacabka Soomaaliyeed ay afti ku ansixiyaan si uu u noqdo Dastuur si rasmi ah oo joogto ah loo dhaqan geliyo.
Halkaas ayay ka dhalanaysaa doodda ah in Soomaaliya maanta ay leedahay Dastuur la isticmaalo, balse weli aysan haysan Dastuur kama dambeys ah oo afti dadweyne lagu ansixiyay.
Sidaa darteed, haddii la yiraahdo “Soomaaliya Dastuur ma leh,” hadalkaas si buuxda sharci ahaan sax uma aha. Waxaa jira Dastuur Ku-meelgaar ah iyo sidoo kale wax-ka-beddello Dastuur oo Baarlamaanku 2026 ansixiyay. Laakiin haddii laga hadlayo Dastuur kama dambeys ah oo shacabka Soomaaliyeed afti ku ansixiyeen, xaaladdu weli sidaas ma aha.
Doodda kale ee muhiimka ah waxay ku saabsan tahay in dowladihii Soomaaliya soo maray ay si buuxda ugu dhaqmeen Dastuurkii Ku-meelgaarka ahaa iyo in kale.
Dastuurka 2012 wuxuu ahaa saldhigga sharci ee hay’adaha dowladda, wuxuuna qeexayay awoodaha Madaxweynaha, Baarlamaanka, Xukuumadda, Garsoorka iyo xiriirka Dowladda Federaalka iyo Dowlad-goboleedyada. Sidaas darteed, xitaa haddii uu ahaa Dastuur Ku-meelgaar ah, ma ahayn dukumenti aan wax sharci ah lahayn. Wuxuu ahaa sharciga aasaasiga ah ee dalka inta geeddi-socodka Dastuurka kama dambeyska ah la dhammaystirayay.
Dhibaatada Soomaaliya ka taagan waxay ahayd in siyaasadda iyo awood-qaybsiga marar badan ka horreeyeen heshiiskii dastuuriga ahaa. Khilaafaadka ku saabsan doorashooyinka, awoodaha dowladda dhexe, dowlad-goboleedyada, maamulka caasimadda, kheyraadka, amniga iyo qaabka doorashada ayaa dhammaantood taabanayay arrimo Dastuurka la xiriira.
Wax-ka-beddellada cusub ee 2026 ayaa arrimahaas qaarkood isku dayaya inay caddeeyaan. Waxaa ka mid ah nidaamka federaalka, xaaladda Muqdisho iyo Banaadir, qaabka doorashooyinka iyo muddada hay’adaha dowladda. Laakiin isbeddelladaas waxay sidoo kale abuureen muran siyaasadeed oo cusub, iyadoo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada iyo mucaaradka ay su’aal geliyeen habka wax-ka-beddellada loo sameeyay iyo saameyntooda siyaasadeed.
Mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee muranka dhaliyay ayaa ah muddo-xileedka hay’adaha dowladda. Sida laga soo xigtay qiimeyn lagu daabacay ConstitutionNet, wax-ka-beddellada 2026 waxay muddo-xileedka Madaxweynaha iyo Baarlamaanka ka dhigeen shan sano halkii ay hore uga ahaan jireen afar sano. Arrintaas waxay si toos ah u saameyneysaa nidaamka doorashooyinka iyo xilliga ay shacabka u codeynayaan.
Doodda ku saabsan Dastuurka Soomaaliya sidaas darteed ma ahan oo keliya dood ku saabsan buug ama qoraal sharci. Waa dood ku saabsan cidda awoodda leh, sida awoodda loo kala leeyahay, sida Madaxweynaha iyo Baarlamaanka loo doorto, awoodda dowlad-goboleedyada iyo doorka shacabka Soomaaliyeed.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la fahmo in Dastuur aan afti lagu ansixin iyo dowlad aan sharci ku shaqeynayn aysan isku macne ahayn. Dowladda waxay ku shaqeyn kartaa Dastuur Ku-meelgaar ah iyo sharciyo kale oo dalka ka jira, laakiin su’aasha sharciyadda kama dambaysta ah ee Dastuurka waxay u baahan tahay in la dhammeeyo nidaamkii loogu talagalay ansixintiisa.
Dastuurka 2012 laftiisa wuxuu sheegayay in marka la gaaro marxaladda kama dambaysta ah, shacabka Soomaaliyeed ay awood u leeyihiin inay afti ku ansixiyaan Dastuurka.
Sidaas darteed, shacabka Soomaaliyeed waxay xaq u leeyihiin inay is weydiiyaan sababta aftida dastuurka loo dib dhigay muddo ka badan toban sano iyo sababta isbeddello waaweyn oo Dastuurka ah loo sameeyay ka hor inta aan la helin afti qaran oo lagu ansixiyo qoraalka kama dambaysta ah.
Waxaa intaas dheer in Dastuurka cusub uu weli wajahayo su’aal ku saabsan sida loo heli karo heshiis siyaasadeed oo ay wada aqbalaan dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada, mucaaradka iyo bulshada rayidka ah. Dastuurka wuxuu u baahan yahay inuu noqdo heshiis ay dhinacyadu wada leeyihiin, halkii uu noqon lahaa qoraal ay hal dhinac siyaasadeed taageerto.
Khilaafka arrintan ka dhashay wuxuu muujinayaa in dhibaatada Soomaaliya aysan ku koobnayn maqnaanshaha ama jiritaanka Dastuur qoraal ah, balse ay sidoo kale ku saabsan tahay sida Dastuurka loo ixtiraamo, loo dhaqan geliyo iyo sida wax-ka-beddelladiisa loo sameeyo.
Waxaa muhiim ah in dowladda federaalku caddeyso marxaladda uu Dastuurka 2026 marayo, gaar ahaan goorta iyo sida loo qabanayo aftida shacabka. Sidoo kale waxaa muhiim ah in dhinacyada siyaasadda ay isku raacaan hannaan sharci ah oo lagu xaqiijinayo in Dastuurka uu noqdo heshiis qaran oo ay Soomaalidu wada leedahay.
Ugu dambeyn, Soomaaliya maanta ma ahan dal aan lahayn wax Dastuur ah. Dalka wuxuu leeyahay Dastuur Ku-meelgaar ah oo 2012 ah, waxaana 2026 la ansixiyay wax-ka-beddello cusub oo ballaaran. Laakiin Dastuurka kama dambaysta ah wuxuu weli u baahan yahay ansixinta shacabka oo afti lagu maro, taas oo ah qodobka ugu weyn ee doodda sharciyeed iyo siyaasadeed ee hadda taagan.
