Soomaaliya waxaa muddo dheer ka taagnaa su’aal muhiim ah oo si toos ah ugu saabsan mustaqbalka dalka: yaa awood badan, dowladnimada mise qabiilka? Inkastoo dowladdu sharci ahaan tahay hay’adda ugu sarreysa ee awoodda dalka, haddana xaqiiqada siyaasadeed iyo tan bulshada waxay muujinayaan in qabiilku weli leeyahay saameyn weyn oo ku saabsan sida awoodda loo qaybsado, cidda xilalka qabata, sida doorashooyinka loo maamulo iyo xitaa sida khilaafaadka siyaasadeed loo wajaho.
Dowladnimadu waxay ku dhisan tahay hay’ado rasmi ah, dastuur, sharci iyo nidaam ay muwaadiniintu si siman ugu hoos nool yihiin. Madaxweynaha, baarlamaanka, xukuumadda, maxkamadaha, ciidamada iyo hay’adaha kale ee dowladda waxaa loo sameeyay inay u adeegaan shacabka oo dhan. Mabda’a dowladnimadu wuxuu dhigayaa in qofka Soomaaliyeed uusan xuquuqdiisa ku helin beesha uu ka dhashay, balse uu ku helo muwaadinimadiisa iyo sharciga dalka.
Laakiin Soomaaliya waxay soo martay burburkii dowladdii dhexe, dagaallo sokeeye iyo muddo dheer oo ay hay’adihii qaranku daciifeen. Xaaladdaas ayaa sababtay in qabiilku noqdo mid ka mid ah meelaha ugu muhiimsan ee bulshada Soomaaliyeed ka raadsato amni, taageero, xalinta khilaafaadka iyo matalaadda siyaasadeed.
Markii dowladda qaranku daciiftay, qoysaska iyo beelaha ayaa noqday nidaamyo dadka u muuqday inay siin karaan ilaalin iyo taageero. Odayaasha dhaqanka waxay qaateen door weyn oo ku saabsan xalinta khilaafaadka, heshiisiinta beelaha iyo dejinta xaaladaha colaadaha. Arrintaas waxay qabiilka siisay awood aan ku koobnayn xiriirka bulshada oo keliya, balse si tartiib ah ugu gudubtay dhinaca siyaasadda iyo maamulka.
Maanta, qabiilku wuxuu weli saameyn ku leeyahay siyaasadda Soomaaliya. Siyaasi doonaya xil dowladeed wuxuu mararka qaar u baahan yahay taageerada beesha uu ka soo jeedo, halka beeluhuna ay doonayaan in qof iyaga matala uu helo xil iyo awood siyaasadeed. Tani waxay sababtay in tartanka siyaasadeed uusan mar walba ku salaysnaan oo keliya barnaamij siyaasadeed, aqoon iyo karti, balse mararka qaar lagu saleeyo cidda ka dambeysa siyaasiga iyo awoodda beeleed ee uu wato.
Nidaamka 4.5 ee Soomaaliya ayaa sidoo kale muddo dheer qayb ka ahaa qaabka awoodda siyaasadeed loo qaybsado. Nidaamkan waxaa loo sameeyay in beelaha waaweyn iyo kooxaha bulshada ay helaan matalaad siyaasadeed, gaar ahaan xilliyadii dowlad-dhisidda kadib burburkii dowladdii dhexe. Dadka taageera waxay ku doodaan inuu ahaa nidaam lagu yareeyay cabsi laga qabo in koox gaar ah ay awoodda dalka keligeed la wareegto. Dadka dhaliila nidaamkaasna waxay ku doodaan inuu sii xoojiyay in siyaasadda Soomaaliya lagu fikiro qaab qabiil.
Arrinta ugu weyn ee laga dooddo ayaa ah in haddii dowladdu rabto inay noqoto hay’adda ugu awoodda badan dalka, ay tahay inay hesho kalsoonida shacabka. Muwaadin aan ku kalsoonayn dowladda wuxuu si dabiici ah u raadsanayaa cid kale oo uu isku halleeyo. Haddii qofku u arko in maxkamaddu aysan caddaalad siinayn, boolisku aysan ilaalin karin, ama dowladda aysan awood u lahayn inay xalliso khilaafkiisa, wuxuu u laabanayaa beeshiisa.
Dowlad xooggan waxay qofka ka dhaadhicin kartaa in sharcigu yahay meesha ugu horreysa ee uu taageero ka raadsado. Dowlad daciif ahna waxay qofka ku qasbi kartaa inuu ku tiirsanaado cid kale. Sidaas darteed, awoodda qabiilka mararka qaar ma aha oo keliya natiijada dhaqanka bulshada, balse waxay sidoo kale ka dhalataa daciifnimada hay’adaha dowladda.
Qabiilku laftiisu ma aha wax si fudud loo tirtiri karo. Waa qayb ka mid ah qaab-dhismeedka bulshada Soomaaliyeed, waxaana jira dhinacyo wanaagsan oo uu leeyahay. Odayaasha dhaqanka waxay door ka qaataan nabadaynta, xalinta khilaafaadka iyo isku keenidda bulshada. Meelo badan oo dalka ah, xeerarka dhaqanka ayaa weli door muhiim ah ku leh xalinta khilaafaadka bulshada.
Haddii qof lagu difaaco sababtoo ah wuxuu ka soo jeedaa beel gaar ah, xitaa marka uu sharciga jabiyo, waxaa daciifaya dowladnimada. Haddii qof loo diido xuquuqdiisa sababtoo ah wuxuu ka soo jeedaa beel kale, waxaa daciifaya caddaaladda. Haddii xilalka dowladda lagu saleeyo cidda ugu awoodda badan beel ahaan halkii lagu salayn lahaa karti iyo aqoon, waxaa dhaawacmaya tayada hay’adaha qaranka.
Waxaa sidoo kale muhiim ah in la fahmo in qabiilka iyo dowladnimadu aysan mar walba si toos ah isku khilaafsanayn. Qabiilku wuxuu noqon karaa qayb bulshada ka mid ah, dowladduna waxay noqon kartaa hay’adda sharci ee dalka maamusha. Dhibaatadu waxay timaaddaa marka midkood isku dayo inuu beddelo kan kale.
Qabiilku ma noqon karo beddelka dowladda, sida dowladduna aysan u baahnayn inay tirtirto xiriirka bulshada ee beelaha. Waxa loo baahan yahay waa in la sameeyo xad cad oo u dhexeeya doorka bulshada iyo awoodda dowladda. Oday dhaqameedku wuxuu yeelan karaa door nabadeed iyo bulsho, laakiin go’aanka kama dambaysta ah ee sharciga waa inuu yaallaa hay’adaha dowladda iyo maxkamadaha.
Soomaaliya waxay sidoo kale la kulantaa caqabad kale oo weyn oo ah khilaafka u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Khilaafaadka ku saabsan awoodda, kheyraadka, doorashooyinka, amniga iyo dastuurka ayaa mararka qaar isu beddela loollan siyaasadeed oo ay kooxo iyo beelo kala duwan dhinac ka raacaan.
Marka khilaaf siyaasadeed uu galo qaab beeleed, xalintiisu way adkaanaysaa. Arrin markii hore ahayd khilaaf siyaasadeed ayaa isu beddeli karta arrin bulshada iyo beelaha taabanaysa. Taasina waxay kordhin kartaa xiisadda, waxayna yareyn kartaa fursadda lagu gaari karo heshiis qaran.
Dhinaca kale, dowladdu waxay leedahay waxyaabo badan oo qabiilku uusan si rasmi ah u haysan. Dowladda ayaa leh hay’adaha sharci-dejinta, fulinta iyo garsoorka, waxay maamushaa ciidamada qaranka, waxay leedahay awoodda heshiisyada caalamiga ah iyo maamulka hay’adaha qaranka. Sidaas darteed, marka laga eego dhinaca sharciga, dowladda ayaa ah awoodda rasmiga ah ee dalka.
Dowladdu waxay yeelan kartaa awood sharci ah, laakiin haddii aysan awood u lahayn inay sharciga si isku mid ah uga hirgeliso dhammaan dalka, awooddeeda dhabta ah way xaddidnaan kartaa. Qabiilkuna wuxuu yeelan karaa awood sharci ahaan aan dowladnimo ahayn, laakiin haddii bulshada ay si weyn ugu tiirsan tahay, wuxuu yeelan karaa saameyn siyaasadeed oo xooggan.
Tani waa sababta mararka qaar Soomaaliya loogu arko in labada awoodood ay isku dhex jiraan. Siyaasigu wuxuu hayn karaa xil dowladeed, laakiin wuxuu sidoo kale ku tiirsanaan karaa taageerada beesha. Dowladda waxay leedahay ciidamo qaran, laakiin meelo badan waxaa weli muhiim ka noqon kara ciidamo ama kooxo ku dhisan xiriirro deegaanka iyo beelaha. Dowladda waxay leedahay maxkamado, laakiin bulshada qaar waxay weli u tagaan odayaasha dhaqanka si ay u xalliyaan khilaafaadkooda.
Su’aasha muhiimka ahi sidaas darteed ma aha oo keliya in la yiraahdo “qabiilku dowladdu wuu ka awood badan yahay” ama “dowladdu qabiilka ayay ka awood badan tahay”. Su’aasha saxda ahi waxay tahay sababta dowladnimadu weli ugu guuldarreysatay inay noqoto hay’adda ay muwaadiniintu si buuxda ugu kalsoon yihiin.
Haddii Soomaaliya yeelato dowlad awood leh oo caddaalad ku dhisan, muwaadinku wuxuu marka hore raadsan doonaa dowladda. Haddii uu muran galo, wuxuu aadi doonaa maxkamad. Haddii uu khatar amni wajahayo, wuxuu wici doonaa ciidamada amniga. Haddii uu u baahan yahay adeeg, wuxuu u tagi doonaa hay’adda dowladda. Marka xaaladdaas la gaaro, qabiilku wuxuu sii ahaan karaa xiriir bulsho, laakiin saameyntiisa siyaasadeed way yaraan kartaa.
Laakiin haddii dowladdu awoodi weydo inay adeegyo bixiso, caddaalad sameyso ama amni sugto, qabiilku wuxuu sii ahaanayaa meesha uu qofku ka raadsado badbaado iyo taageero.
Sidaas darteed, dhismaha dowladnimada Soomaaliya ma ahan oo keliya in la dhiso wasaarado, baarlamaan iyo xafiisyo dowladeed. Waxa muhiimka ah waa in la dhiso hay’ado ay shacabka ku kalsoon yihiin. Dowladda awoodda badan ma aha tan kaliya ee leh ciidamo badan ama xafiisyo badan, balse waa tan shacabku aaminsan yahay in sharcigeedu yahay mid caddaalad ah oo qof kasta si isku mid ah u qabanaya.
Soomaaliya waxay u baahan tahay ciidan qaran oo aan u adeegayn beel gaar ah, maxkamado madax-bannaan, doorashooyin lagu kalsoonaan karo, shaqaale dowladeed lagu xusho karti, nidaam siyaasadeed oo loo siman yahay iyo sharci aan qofna laga sare marin.
Waxaa sidoo kale loo baahan yahay in siyaasiyiintu ka gudbaan dhaqanka ah in beesha loo isticmaalo jaranjaro lagu gaaro awoodda, kadibna awoodda dowladda loogu adeegto dan beeleed. Siyaasiga marka uu xilka qabto waa inuu fahmaa in xilka uu hayo uu yahay xil qaran, oo uusan ahayn xil uu ku matalayo oo keliya beesha uu ka soo jeedo.
Haddii taas la gaaro, waxaa suurtagal noqon karta in Soomaaliya ay u gudubto marxalad cusub oo qofku marka hore isku aqoonsado muwaadin Soomaaliyeed, ka dibna uu noqdo xubin ka tirsan beel uu ku abtirsado.
Ugu dambeyn, Soomaaliya maanta ma haysato xaalad si fudud loogu sheegi karo in dowladnimadu si buuxda uga awood badan tahay qabiilka. Dowladda ayaa leh awoodda sharci ee dalka, laakiin qabiilku weli wuxuu leeyahay awood bulsho iyo siyaasadeed oo weyn. Mustaqbalka dalka wuxuu ku xirnaan doonaa sida loo dhiso dowlad awood leh oo sharcigeedu gaarsiisan yahay dhammaan muwaadiniinta.
