Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil, Benjamin Netanyahu, ayaa soo bandhigay khariidad ku saabsan isbeddellada amniga iyo isbahaysiyada siyaasadeed ee Bariga Dhexe iyo Geeska Afrika, taas oo Soomaaliya iyo maamulladeeda ku yeelatay muuqaal siyaasadeed oo xasaasi ah.
Khariidadda ayaa Puntland iyo Somaliland ku muujisay midab buluug khafiif ah, kaas oo furaha khariidaddu ku tilmaamayo dhulalka ay Israa’iil iyo Imaaraadka Carabta u arkaan saaxiibbadooda. Dhanka kale, Soomaaliya iyo maamulka Waqooyi Bari ayaa lagu muujiyey midab cagaar khafiif ah, oo lala xiriiriyey isbahaysiga loo bixiyey “Sunni Diamond”, kaas oo ay khariidaddu ku xustay Turkiga, Masar, Sacuudiga iyo Pakistan.
khariidaddan ayaa gadaasha Netanyahu ka muuqatay xilli uu ka hadlayey khataraha amniga qaranka Israa’iil iyo fursadaha lagu ballaarin karo isbahaysiyada gobolka.
Arrintan ayaa dhalisay su’aalo ku saabsan sida Israa’iil u aragto Soomaaliya, kaalinta Imaaraadka ee Puntland iyo Somaliland, iyo macnaha siyaasadeed ee ay yeelan karto in Waqooyi Bari lagu muujiyo meel ka duwan Somaliland.
Mid ka mid ah qodobada ugu muhiimsan ee khariidaddu soo bandhigtay waa in Puntland lagu daray qaybta dhulalka lagu tilmaamay inay saaxiib la yihiin Israa’iil iyo Imaaraadka.
Puntland waxay xiriir amni iyo dhaqaale oo muddo dheer soo jiray la leedahay Imaaraadka Carabta, gaar ahaan dhinacyada dekedda Boosaaso, tababarka ciidamada iyo hawlgallada amniga. Xiriirkaas ayaa Imaaraadka siinaya saameyn dhaqaale iyo mid istaraatiiji ah oo ka jirta waqooyi-bari Soomaaliya.
Somaliland waxay khariidadda uga muuqataa xaalad ka duwan tan Puntland, maadaama Israa’iil ay 26-kii Diseembar 2025 ku dhawaaqday aqoonsiga madax-bannaanida Somaliland.
Tallaabadaas waxay dhalisay muran diblomaasiyadeed oo xooggan, iyadoo dowladda federaalka Soomaaliya ay diidday aqoonsiga, kuna adkaysatay ilaalinta midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya.
Somaliland waxay ku taallaa xeebta Gacanka Cadmeed, meel u dhow Yemen iyo marin-biyoodka Bab al-Mandab. Goobtaas ayaa muhiim u ah ganacsiga caalamiga ah, amniga maraakiibta iyo loollanka quwadaha gobolka.
Imaaraadka Carabta ayaa sidoo kale dano dhaqaale iyo istaraatiiji ah ku leh Somaliland, gaar ahaan dekedda Berbera iyo maalgashiga ay shirkadda DP World ku samaysay dekeddaas.
Isku xirka danaha Israa’iil iyo Imaaraadka ee gobolka ayaa sharxi kara sababta Somaliland loogu daray qaybta khariidadda ee tilmaamaysa dhulalka loo arko saaxiibbada labada dal. Hase yeeshee, khariidaddu kaligeed ma caddaynayso heshiis kasta oo gaar ah oo labada dhinac dhex maray.
Qodobka kale ee indhaha soo jiitay waa sida khariidaddu u muujisay Waqooyi Bari Soomaaliya.
Deegaankaas waxaa lagu daray qaybta cagaaran ee lala xiriiriyey isbahaysiga “Sunni Diamond”, halka Somaliland lagu muujiyey qaybta buluugga ah. Kala duwanaanshahan ayaa soo bandhigaya sida khariidaddu u kala saarayso dhinacyada siyaasadeed iyo deegaanada ay ku qiimaynayso isbahaysiyada gobolka.
Arrintan waxay xasaasi u tahay muranka ka jira waqooyiga Soomaaliya, gaar ahaan deegaannada Sool, Sanaag iyo Cayn, halkaas oo ay ka jiraan aragtiyo kala duwan oo ku saabsan maamulka iyo xuduudaha.
Somaliland waxay sheegataa xuduudihii maxmiyaddii hore ee Ingiriiska, halka Waqooyi Bari uu xiriir la leeyahay dowladda federaalka Soomaaliya. Sidaas darteed, in khariidad lagu kala muujiyo labada dhinac waxay yeelan kartaa macne siyaasadeed, laakiin ma beddelayso xaaladda sharciyeed ee dhulka mana go’aaminayso cidda leh.
Waxa kale oo muhiim ah in la ogaado in khariidaddu asal ahaan ka timid falanqayn ay diyaariyeen Marc Saxer iyo Marcus Schneider oo lagu daabacay hay’adda Friedrich-Ebert-Stiftung bishii May 2026. Taasi waxay ka dhigan tahay in khariidaddu tahay sawir-falanqayn siyaasadeed, ee aanay ahayn dukumenti sharciyeed oo xuduudaha dalalka lagu go’aaminayo.
Khariidaddu waxay Soomaaliya iyo Waqooyi Bari ku xiriirinaysaa isbahaysiga loogu magac daray “Sunni Diamond”, oo ay ku jiraan Turkiga, Masar, Sacuudiga iyo Pakistan.
Dalalkan waxay leeyihiin dano kala duwan oo ku saabsan amniga gobolka, Badda Cas iyo isu-dheellitirka awoodda Bariga Dhexe.
Turkigu wuxuu iskaashi amni iyo mid dhaqaale oo ballaaran la leeyahay dowladda federaalka Soomaaliya. Masar waxay danaynaysaa amniga Geeska Afrika iyo arrimaha biyaha Niilka. Sacuudigu wuxuu muhiimad siinayaa amniga Badda Cas, halka Pakistan ay leedahay dano amni iyo diblomaasiyadeed oo ka jira dunida Muslimka.
Hase yeeshee, magaca “Sunni Diamond” ee khariidaddu adeegsatay kaligiis ma caddaynayo in afarta dal ay leeyihiin heshiis ciidan oo mideysan ama ay isku mowqif ka yihiin dhammaan arrimaha Soomaaliya.
Khariidaddu waxay soo bandhigaysaa aragti ku saabsan isbeddellada isbahaysiyada gobolka, iyadoo xiriirradaas ay weli ku xiran yihiin danaha gaarka ah ee dowlad kasta.
Imaaraadka Carabta wuxuu muddo dheer ka shaqaynayey ballaarinta saameyntiisa dhaqaale iyo istaraatiiji ee Geeska Afrika, isaga oo maalgelin iyo iskaashi amni ka sameeyey dekedo iyo xarumo muhiim ah.
Boosaaso iyo Berbera waxay leeyihiin muhiimad juqraafiyeed oo weyn, maadaama ay ku yaallaan xeebaha u dhow marinno muhiim u ah isu-socodka maraakiibta iyo ganacsiga caalamiga ah.
Xiriirka Imaaraadka iyo Puntland ayaa sidoo kale noqday arrin siyaasadeed oo saameyn ku leh xiriirka Garoowe iyo Muqdisho, gaar ahaan marka laga hadlayo heshiisyada amniga, maamulka dekedaha iyo awoodda dowladda federaalka ee heshiisyada caalamiga ah.
Dhanka kale, xiriirka Imaaraadka iyo Somaliland wuxuu si weyn ugu xiran yahay dekedda Berbera iyo iskaashiga dhaqaale ee halkaas ka jira.
Marka xiriirradaas lagu eego khariidadda Netanyahu, waxaa muuqata in Imaaraadku yahay dhinac muhiim u ah fahamka sida Puntland iyo Somaliland loogu kala daray qaybaha kala duwan ee isbahaysiyada gobolka.
Geeska Afrika wuxuu ku yaallaa meel isku xirta Badda Cas, Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya. Marin-biyoodka Bab al-Mandab wuxuu muhiim u yahay maraakiibta isaga kala goosha Aasiya, Yurub iyo Afrika.
Israa’iil waxay danaynaysaa amniga Badda Cas iyo ka hortagga khataraha saameyn kara maraakiibta ganacsiga. Goobta Somaliland, oo ka soo horjeedda Yemen, waxay leedahay muhiimad gaar ah marka laga hadlayo amniga marin-biyoodkaas.
Imaaraadka, dhinaciisa, wuxuu leeyahay dano ganacsi, dekadeed iyo amni oo ku fidsan xeebaha gobolka. Turkiga iyo Masarna waxay iyaguna doonayaan inay ilaashadaan danahooda amni iyo saameyntooda siyaasadeed.
Sidaas darteed, Soomaaliya waxay ku taallaa goob ay isugu yimaadaan dano caalami ah oo kala duwan. Khariidaddu waxay isku dayaysaa inay muujiso sida dhinacyadaasi ugu kala safan yihiin aragtida falanqeeyayaasheeda, laakiin ma caddaynayso in dhammaan dhinacyadu ay qaateen go’aanno rasmi ah oo wadajir ah.
Khariidad noocan ahi waxay dib u soo noolayn kartaa doodaha ku saabsan midnimada Soomaaliya, xiriirka dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada, iyo awoodda ay maamulladu u leeyihiin inay xiriirro gaar ah la yeeshaan dowladaha shisheeye.
Haddii khariidad lagu soo bandhigo shir heer qaran ah oo ku saabsan amniga Israa’iil, waxay yeelan kartaa miisaan siyaasadeed, maadaama ay muujinayso sida madaxda dalkaasi u arkaan xiriirrada iyo danaha gobolka.
Hase yeeshee, waa in la kala saaro muuqaalka khariidadda iyo go’aannada rasmiga ah ee diblomaasiyadda. Khariidaddu ma beddelayso xuduudaha la aqoonsan yahay, mana caddaynayso in Puntland ay heshiis rasmi ah la gashay Israa’iil.
Dhanka Soomaaliya, arrintani waxay muujinaysaa muhiimadda ay leedahay in la helo siyaasad dibadeed oo isku xiran, wada-hadal joogto ah oo u dhexeeya dowladda federaalka iyo maamul-goboleedyada, iyo hannaan cad oo lagu maareeyo heshiisyada amniga iyo maalgashiga shisheeye.
