Caasimadda Itoobiya ee Addis Ababa ayaa xalay iyo saacadihii hore ee maanta laga maqlay qaraxyo dhowr ah, iyadoo dhacdadan ay kusoo beegantay xilli dagaallo culus ay ka socdaan waqooyiga dalka, gaar ahaan gobolka Tigray iyo deegaannada ku dhow.
Saddex qarax ayaa laga soo sheegay meelo kala duwan oo magaalada ah. Ilo diblomaasiyadeed ayaa sheegay in mid ka mid ah qaraxyada laga maqlay agagaarka xarunta ciidamada difaaca Itoobiya, halka qarax kale laga maqlay meel u dhow warshad saqdii dhexe kadib. Saraakiil ka tirsan adeegga sirdoonka Itoobiya ayaa xaqiijiyay in saddex qarax ay dhaceen, balse faahfaahin dheeraad ah kama aysan bixin.
Ilaa hadda ma cadda sababta rasmiga ah ee qaraxyada. Waxaa jira warar sheegaya in qaraxyada ay la xiriireen weerarro diyaarado aan duuliye lahayn, waxaana ilo xiriir la leh isbahaysiga mucaaradka hubeysan ay sheegteen inay qaadeen weerarro drone ah oo lagu bartilmaameedsaday goobo ku yaalla Addis Ababa, oo ay ku jirto xarunta ciidamada.
Qaraxyada ayaa dhacay saacado kadib markii Hay’adda Sirdoonka iyo Amniga Qaranka Itoobiya ay ku dhawaaqday in si aan waqti loo cayimin loo mamnuucay duulimaadyada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee ka socda Addis Ababa iyo nawaaxigeeda.
Tallaabadan ayaa loo sababeeyay arrimo amni, iyadoo dowladdu ay xilligan wajahdo dagaal ka socda dhowr jiho oo waqooyiga dalka ah. Isku xigxiga mamnuucista drone-ka iyo qaraxyada ayaa sare u qaaday walaaca laga qabo in dagaalka waqooyiga uu saameyn ku yeesho caasimadda.
Haddii si madax-bannaan loo xaqiijiyo in ciidamada mucaaradka ay awood u yeesheen inay drone ku weeraraan Addis Ababa, waxay noqon lahayd dhacdo cusub oo muhiim ah, maadaama dagaalladu inta badan ka dhacayeen Tigray, Amhara iyo Afar oo boqolaal kiiloomitir u jira caasimadda. Reuters waxay tilmaantay in tani ay noqon karto weerarkii ugu horreeyay ee la yaqaan oo noociisa ah oo ay xoogagga dowladda ka soo horjeeda ku qaadaan caasimadda.
Qaraxyada Addis Ababa waxay kusoo beegmeen xilli dagaal cusub uu ka socdo waqooyiga Itoobiya, kaas oo dib u soo cusboonaaday kadib burburka heshiiskii nabadeed ee Pretoria ee November 2022.
Dhinacyada ugu waaweyn ee dagaalka ayaa ah dowladda federaalka Itoobiya iyo Tigray People’s Liberation Front (TPLF), iyadoo TPLF ay hadda xiriir iyo iskaashi la samaysatay kooxo kale oo hubeysan oo dowladda kasoo horjeeda.
Dagaallada ayaa toddobaadkan ku fiday qaybo ka mid ah Tigray, Amhara iyo Afar, waxaana la soo sheegay in kumannaan qof ay ka barakaceen deegaanadooda.
Ciidamada dowladda iyo maleeshiyaad taageersan ayaa horay u sheegay inay la wareegeen magaalada istiraatiijiga ah ee Alamata ee Tigray. Reuters waxay sheegtay in muuqaal laga helay magaalada lagu xaqiijiyay goobta, halka ilo diblomaasiyadeed ay sidoo kale sheegeen in magaalada ay gacanta dowladda gashay.
Alamata waxay muhiim u tahay dhinaca milatari iyo saadka, maadaama ay ku taallo meel u dhow xadka Tigray iyo Amhara, isla markaana ay tahay marin muhiim u ah ciidamada, cuntada iyo shidaalka.
La wareegidda magaalada ayaa ciidamada dowladda siin karta waddo ay ugu sii dhaqaaqaan dhanka Mekelle, oo ah caasimadda gobolka Tigray.
Dagaallada ka socda agagaarka Alamata ayaa sababay khasaaro weyn oo soo gaaray dadka rayidka ah.
Hay’adda Médecins Sans Frontières (MSF) ayaa sheegtay in tirada dadka dhaawacyada dagaalka qaba ay si weyn ugu korortay isbitaallada Korem iyo Alamata. Tirada dadka dhaawaca ah ee labada isbitaal ayaa muddo 48 saacadood ah ka kordhay qiyaastii 180 qof ilaa in ka badan 420 qof.
Dagaallada ayaa sidoo kale sababay barakac ballaaran. Qiyaas ay soo bandhigtay hay’ad maxalli ah ayaa sheegtay in ku dhowaad 150,000 qof ay ka barakaceen deegaannada uu dagaalku saameeyay.
Gobolka Afar ayaa sidoo kale noqday goob muhiim ah oo dagaalladu ka socdaan. Ciidamo la xiriira TPLF iyo xulafadooda ayaa la sheegay inay qabsadeen magaalada Erebti, taas oo ku taalla meel istiraatiiji ah oo u dhow xadka Tigray iyo Afar.
Afar waxay muhiim u tahay Itoobiya maadaama waddada ugu weyn ee isku xirta dalka iyo dekedda Jabuuti ay halkaas marto. Sidaas darteed, haddii dagaalladu sii fidaan, waxaa suuragal ah inay saameeyaan marinnada ganacsiga iyo sahayda Itoobiya.
Dowladda Itoobiya ayaa sidoo kale sheegtay inay jiraan dalal shisheeye oo taageeraya kooxaha hubeysan ee dowladda kasoo horjeeda.
Taliyaha ciidamada Itoobiya, Field Marshal Birhanu Jula, ayaa ku eedeeyay Eritrea, Sudan iyo Masar inay taageerayaan xoogagga mucaaradka. Dalalkaas ayaa beeniyay ama diiday eedeymahaas.
Eritrea iyo Sudan ayaa si gaar ah u diiday eedeymaha dowladda Itoobiya, halka Masar ay sheegtay inay taageerto madax-bannaanida iyo midnimada dalalka. Sidaas darteed, eedeymaha ku saabsan taageerada dibadda weli waa arrin muran ka taagan yahay oo dhinacyadu si kala duwan uga hadlayaan.
Qaraxyada xalay laga maqlay Addis Ababa waxay walaac cusub ku abuureen dadka magaalada, maadaama caasimaddu ay muddo dheer ka fogeyd jiidaha dagaalka ee waqooyiga.
Haddii qaraxyada lagu xaqiijiyo inay ahaayeen weerarro drone oo ay qaadeen kooxaha mucaaradka, waxay muujin karaan in awoodda dagaalku ay ka soo gudubtay goobihii hore ee dagaalka oo ay gaartay meel u dhow xarunta siyaasadda iyo militariga dalka.
Laakiin waqtigan xaadirka ah waxaa muhiim ah in aan la isku khaldin qaraxyada la xaqiijiyay iyo sheegashada ah in ay ahaayeen weerarro drone oo mucaaradku qaadeen. Qaraxyada waxaa xaqiijiyay ilo rasmi ah iyo ilo diblomaasiyadeed, halka mas’uuliyadda weerarrada drone-ka aan weli si madax-bannaan loo xaqiijin.
Dagaalka cusub ee Itoobiya wuxuu sidoo kale walaac ku abuurayaa gobolka Geeska Afrika.
Itoobiya waxay xuduud la leedahay Eritrea, Sudan, Koonfurta Suudaan, Kenya, Soomaaliya iyo Jabuuti, halka qaar ka mid ah waddamadaas ay durba wajahayaan colaado ama xiisado siyaasadeed.
Dib u soo noqoshada dagaalka Tigray ayaa sidaas darteed ka weyn khilaaf u dhexeeya dowladda federaalka iyo kooxaha Tigray. Haddii dagaalku sii fido, wuxuu saameyn ku yeelan karaa ganacsiga, barakaca dadka, amniga xuduudaha iyo xiriirka Itoobiya la leedahay dalalka deriska.
Xaaladda hadda jirta ayaa sidoo kale dib u soo celinaysa xusuusta dagaalkii 2020–2022 ee Tigray, kaas oo sababay dhimasho iyo burbur aad u weyn. Heshiiskii Pretoria ee 2022 ayaa dagaalkaas soo afjaray, balse khilaafaadyo siyaasadeed iyo kuwo amni ayaa sii jiray.
Hadda, iyadoo dagaallo cusub ay ka socdaan Tigray, Afar iyo Amhara, qaraxyada laga maqlay Addis Ababa waxay kordhiyeen walaaca laga qabo in colaadda ay yeelato wejiyo cusub.
Beesha caalamka ayaa ku baaqaysa in xiisadda la dejiyo oo dhinacyadu ay dib ugu laabtaan wada-hadal, xilli shacabka ku nool goobaha dagaalka ay wajahayaan barakac, dhaawac, adeegyo caafimaad oo carqaladeysan iyo isgaarsiinta oo go’day.
