Soomaaliya waxaa weli ka jira xaalado badan oo saameyn ku leh xuquuqda aadanaha, iyadoo dadka rayidka ah ay wajahaan dhibaatooyin ka dhasha colaadaha, xariga, barakicinta, cadaadiska saxaafadda iyo siyaasadda iyo tacaddiyo kale oo ka dhaca meelo kala duwan oo dalka ah.
Warbixinno ay soo saareen hay’adaha xuquuqda aadanaha ayaa muujinaya in dadka rayidka ah ay weli yihiin kuwa ugu badan ee dhibaatadu soo gaarto. Amnesty International iyo Human Rights Watch ayaa labaduba ka hadlay xadgudubyo iyo dhibaatooyin ay shacabka Soomaaliyeed kala kulmaan colaadaha, rabshadaha siyaasadeed, barakaca iyo xaddidaadaha xorriyadaha aasaasiga ah.
Dhibaatadan ayaa si gaar ah uga muuqata meelaha ay ka socdaan dagaallada iyo iska horimaadyada. Dagaallada iyo rabshadaha ka dhaca gobollada dalka waxay sababi karaan dhimasho, dhaawac, barakac iyo burbur ku yimaada nolosha dadka rayidka ah. Tusaale ahaan, dagaalladii Baydhabo ee Sebtembar 2026 waxaa ka dhashay dhaawacyo badan iyo barakac dadweyne, taas oo mar kale muujisay sida dadka rayidka ahi ugu nugul yihiin colaadaha.
Arrimaha xuquuqda aadanaha kuma koobna oo keliya dagaallada. Waxaa sidoo kale jira walaac ku saabsan xariga aan loo marin habraaca sharciga, xaaladda dadka ku jira xabsiyada, xorriyadda hadalka iyo xorriyadda saxaafadda.
Warbixinno kala duwan ayaa sidoo kale soo bandhigay dhacdooyin la xiriira saxafiyiin la xiray ama la handaday xilli ay gudanayeen shaqadooda. Arrimaha noocaas ah ayaa dhalinaya su’aalo ku saabsan heerka ay gaarsiisan tahay ilaalinta xorriyadda saxaafadda iyo awoodda hay’adaha qaranka ee ilaalinaya xuquuqda dadka.
Waxaa sidoo kale jira kiisas la xiriira dadka lagu xiro qoraallo ama hadallo ay ku muujiyeen aragtidooda siyaasadeed ama dhaliil ay u jeediyeen dowladda. Kiisaska noocaas ah ayaa sababay dood ku saabsan xadka u dhexeeya ilaalinta amniga qaranka iyo xaqa muwaadinka uu u leeyahay xorriyadda hadalka.
Dhibaatada kale ee taagan waa barakicinta dadka. Muqdisho iyo meelo kale oo dalka ah waxaa ka dhacay barakicin iyo raritaan dadweyne, taas oo dhalisay cabashooyin ku saabsan in dadka danyarta ah laga rarayo guryahooda iyada oo aan loo helin xal iyo ilaalin ku filan.
Xaaladdan adag ayaa ah meesha laga filayo in Guddiga Xuquuqda Aadanaha Qaranka Soomaaliya uu door muuqda ka qaato.
Guddiga waxaa loo dhisay inuu noqdo hay’ad qaran oo ilaalisa, horumarisa oo kormeerta xuquuqda aadanaha. Waxaa laga doonayaa inuu qaabilo cabashooyinka shacabka, baaro xadgudubyada, booqdo goobaha dadka lagu hayo, la socdo xaaladda dadka nugul, isla markaana dowladda iyo baarlamaanka u gudbiyo talooyin iyo warbixinno ku saabsan xaaladda xuquuqda aadanaha.
Guddiga wuxuu ka kooban yahay sagaal xubnood oo la dhaariyey 25-kii Nofeembar 2025. Guddoomiyaha guddiga waa Dr. Maryan Qaasim Axmed, Guddoomiye Ku-xigeenkana waa Maxamed Haaruun, halka Xoghayaha guddigu yahay Faadumo Yuusuf. Xubnaha kale waa Axmed Sheekh Xamza Abshir, Cali Maxamed Cilmi, Farxaan Maxamed Jimcaale, Maxamed Cusmaan Maxamuud, Muumina Sheekh Cumar Shaaciir iyo Dr. Cumar Cabdulle Calasow.
Magacyadan ayaa ah hoggaanka iyo xubnaha guddiga sida ay hadda ku qoran yihiin xogta rasmiga ah ee Guddiga Xuquuqda Aadanaha Qaranka Soomaaliya.
Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira dhaliilo isa soo taraya oo ku saabsan waxqabadka guddiga. Qaar ka mid ah dadka u dooda xuquuqda aadanaha iyo bulshada rayidka ah ayaa qaba in guddigu weli uusan bulshada Soomaaliyeed u muujin waxqabad la jaanqaadaya baaxadda dhibaatooyinka dalka ka jira.
Dhaliisha ugu weyn ayaa ah in guddigu uu weli u muuqdo hay’ad jirta dhinaca magaca iyo sharciga, balse aan shacabka badankoodu weli si cad u arkin natiijooyin wax ku ool ah oo ka dhashay shaqadiisa. Dadka dhaliilaya guddiga waxay is weydiinayaan waxa uu guddigu ka qabtay kiisaska xarigga, jirdilka, barakicinta, tacaddiyada ka dhanka ah haweenka iyo carruurta iyo cadaadiska lagu hayo saxafiyiinta.
Su’aashan ayaa muhiim ah, maadaama ujeeddada guddiga aysan ahayn oo keliya inuu yeesho xafiis, guddoomiye iyo xubno la magacaabay. Waxaa loo dhisay inuu noqdo hay’ad ay shacabka Soomaaliyeed ka heli karaan meel ay cabashadooda u gudbiyaan, isla markaana awood u leh inay baaritaan ku sameyso xadgudubyada xuquuqda aadanaha.
Waxaa sidoo kale jira dhaliilo kale oo ku saabsan madax-bannaanida guddiga. Qaar ka mid ah ururrada bulshada rayidka ah ayaa horey u sheegay inay walaac ka qabaan habkii loo soo xulay xubnaha guddiga iyo suurtagalnimada saameyn siyaasadeed. Dhaliilahaas waa eedeymo ay soo jeediyeen dhinacyadaas, mana aha in loo qaato xaqiiqo kama dambeys ah, balse waxay guddiga gelinayaan mas’uuliyad ah inuu ficilladiisa ku muujiyo madax-bannaanidiisa.
Guddiga laftiisa wuxuu leeyahay awood sharciyeed uu ku qaabilo cabashooyinka shacabka, baaritaanna ku sameeyo xadgudubyada. Sidaas darteed, haddii qof lagu xiro si sharci-darro ah, haddii qof lagu jirdilo goob lagu hayo, haddii saxafi lagu xiro shaqadiisa darteed ama haddii qoys laga raro gurigiisa iyadoo aan la siin ilaalin ku filan, waxaa laga filayaa in guddigu arrintaas baaro oo uu soo saaro natiijo cad.
Sidoo kale, guddiga waa in uusan kaliya diiradda saarin xadgudubyada ay geystaan hay’adaha dowladda. Waxaa laga doonayaa inuu si isku mid ah ula socdo xadgudubyada ay geystaan kooxaha hubeysan, ciidamada, maamul goboleedyada iyo cid kasta oo kale oo awood u leh inay ku xadgudubto xuquuqda shacabka.
Waxaa muhiim ah in guddigu bulshada tuso waxa uu qabtay. Haddii cabashooyin la gudbiyo, shacabka waxay xaq u leeyihiin inay ogaadaan in cabashooyinkaas la diiwaangeliyay, la baaray iyo in talooyin laga soo saaray, iyadoo la ilaalinayo xogta qarsoodiga ah ee dhibbanayaasha.
Madax-bannaanida guddiga ugu dambeyn waxaa lagu tijaabin doonaa kiisaska ugu adag. Haddii uu awood u yeesho inuu dowladda dhaliilo marka ay hay’adaha dowladdu ku xadgudbaan xuquuqda shacabka, isla markaana uu cambaareeyo kooxaha hubeysan marka ay shacabka dhibaateeyaan, waxay taasi xoojin kartaa kalsoonida bulshada.
Haddii se guddigu ku ekaado shirar, tababbarro iyo war-saxaafadeedyo iyadoo aan la arkin baaritaanno iyo natiijooyin wax ka beddelaya xaaladda dhibbanayaasha, dhaliisha ah in guddigu yahay hay’ad magac ahaan uun jirta ayaa sii xoogeysan karta.
Soomaaliya waxay u baahan tahay hay’ad xuquuqda aadanaha oo si dhab ah u gaarta dadka dhibbanayaasha ah. Waxaa laga doonayaa guddiga inuu dhageysto shacabka, baaro cabashooyinka, booqdo goobaha lagu hayo dadka, ilaaliyo dadka nugul, soo bandhigo warbixinno cad oo la fahmi karo, isla markaana dowladda iyo dhinacyada kale ugu baaqo inay ixtiraamaan xuquuqda aadanaha.
Ugu dambeyn, jiritaanka Guddiga Xuquuqda Aadanaha Qaranka Soomaaliya waa tallaabo sharci iyo hay’adeed oo muhiim ah, laakiin qiimaha dhabta ah ee guddiga waxaa lagu ogaan doonaa waxqabadkiisa. Sagaalka xubnood ee uu hoggaaminayso Dr. Maryan Qaasim Axmed waxaa horyaalla shaqo culus oo ah inay shacabka tusaan in guddigu uusan ku ekaan magaca iyo xafiisyada, balse uu yahay hay’ad si dhab ah u difaacda xuquuqda muwaadiniinta Soomaaliyeed.
Haddii guddigu si madax-bannaan, hufan oo joogto ah uga shaqeeyo kiisaska xadgudubyada, wuxuu yeelan karaa door weyn oo lagu xoojinayo cadaaladda iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha. Haddii aan taas la arkin, su’aalaha iyo dhaliilaha ku saabsan waxtarkiisa iyo madax-bannaanidiisa ayaa sii socon doona.
