Siyaasadda Soomaaliya ayaa mar kale wajahaysa muran la xiriira doorashada, dastuurka iyo muddada xilka madaxweynaha. Xaaladda maanta taagan waxay dib u soo celinaysaa xusuusta sanadkii 2021, markii mucaaradkii xilligaas uu si weyn uga horyimid madaxweynihii hore Maxamed Cabdullaahi Farmaajo, kaddib markii Baarlamaanka Federaalka uu ansixiyey muddo-kordhin laba sano ah.
Shan sano kaddib, Xasan Sheekh Maxamuud, oo ka mid ahaa siyaasiyiintii sida weyn uga soo horjeeday muddo-kordhintii Farmaajo, ayaa hadda wajahaya mucaarad diiddan habka uu u maareynayo doorashada iyo wax-ka-beddelka dastuurka.
Arrintan ayaa dhalisay su’aalo siyaasadeed oo muhiim ah: Maxaa ku kala duwan mucaaradkii 2021 iyo kan 2026? Mowqifyada siyaasiyiintu ma is beddelaan marka ay mucaaradka ka noqdaan dowladda oo ay iyagu xilka qabtaan? Mise xaaladaha labada xilli ayaa si dhab ah u kala duwan?
Sanadkii 2021, muranka ugu weyn wuxuu ka dhashay dib-u-dhaca doorashada iyo go’aankii Baarlamaanka ee lagu kordhiyey muddada xilka Farmaajo. Mucaaradku waxay ku doodeen in madaxweynuhu aanu xaq u lahayn inuu muddo-xileedkiisa sii dheereysto iyada oo aan heshiis siyaasadeed la gaarin. Xiisadda ayaa gaartay heer ay Muqdisho ka dhaceen iska horimaadyo hubaysan, taas oo walaac weyn ka abuurtay mustaqbalka dalka.
Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu ka mid ahaa siyaasiyiintii diidanaa go’aankaas, isaga oo ku adkaystay in loo baahan yahay doorasho heshiis lagu yahay iyo in la ilaaliyo xeerarka dastuuriga ah. Ugu dambayn, muddo-kordhintii waa laga noqday, waxaana dib loo bilaabay geeddi-socodkii doorashada dadban ee horseeday inuu Xasan Sheekh ku guuleysto madaxtinimada bishii May 2022.
Sanadka 2026, xaaladdu waxay yeelatay muuqaal kale. Dowladda Xasan Sheekh waxay ku adkaysanaysaa in Soomaaliya loo gudbiyo doorasho qof iyo cod ah oo xisbiyaysan, taas oo ay ku tilmaamayso tallaabo lagu ballaarinayo ka-qaybgalka shacabka. Dowladda ayaa sheegaysa in nidaamku siinayo muwaadiniinta awood ay si toos ah ugu doortaan wakiilladooda.
Dhanka kale, mucaaradka iyo hoggaamiyeyaasha Puntland iyo Jubaland waxay su’aal geliyeen habka loo maray wax-ka-beddelka dastuurka iyo sida loo dejiyey geeddi-socodka doorashada. Waxay ku baaqayaan heshiis siyaasadeed oo qeexa xeerarka doorashada, awoodaha hay’adaha iyo sida loo xaqiijinayo in dhammaan dhinacyadu aqbalaan natiijada.
Sidaas darteed, mucaaradka 2026 dhammaantood kama soo horjeedaan mabda’a qof iyo cod. Qaar waxay taageersan yihiin doorasho toos ah, laakiin waxay diiddan yihiin habka dowladda u waddo. Qaar kalena waxay xoogga saarayaan muddada xilka, sharciyadda dastuurka iyo xiriirka dowladda dhexe iyo maamul-goboleedyada.
Farqiga ugu weyn ee labada xilli ayaa ah in murankii 2021 uu si toos ah ugu saabsanaa muddo-kordhin laba sano ah oo Baarlamaanku ansixiyey, halka muranka 2026 uu ku dhex jiro dood ballaaran oo ku saabsan dastuurka, doorashooyinka tooska ah iyo awood-qaybsiga federaalka.
Hase yeeshee, labada xaaladood waxaa ka dhexeeya arrin muhiim ah: marka la gaaro dhammaadka muddada xilka madaxweynaha, siyaasadda Soomaaliya waxay mar kale gashaa muran ku saabsan cidda dejinaysa xeerarka doorashada iyo sida loo xaqiijinayo in xukunka si sharci ah loogu kala wareego.
Su’aasha ku saabsan Farmaajo iyo Xasan Sheekh waxay iyaduna taabanaysaa kalsoonida shacabka. Siyaasi marka uu mucaarad yahay wuxuu dalban karaa in la ilaaliyo dastuurka, laga fogaado muddo-kordhin aan heshiis lagu ahayn, lana helo doorasho lagu wada qanacsan yahay. Laakiin marka uu xilka qabto, waxaa muhiim ah in ficilladiisu la jaanqaadaan mabda’a uu hore u difaacayay.
Taasi macnaheedu ma aha in labada xaaladood isku mid yihiin ama in go’aan kasta oo ay labada madaxweyne gaareen uu sharci ahaan isku heer yahay. Waxaa loo baahan yahay in mid kasta lagu qiimeeyo dastuurka, habraaca la maray iyo heshiisyadii siyaasadeed ee jiray.
Dhanka kale, mucaaradka maanta ma aha hal koox oo isku aragti ah. Siyaasiyiinta taageera Farmaajo, hoggaamiyeyaasha Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed iyo maamullada Puntland iyo Jubaland waxay ku kala duwanaan karaan xalalka ay soo jeedinayaan, inkasta oo ay jiraan arrimo ay si wadajir ah uga soo horjeedaan.
Xasan Sheekh ayaa 16 Oktoobar 2026 khudbad uu jeediyey kaga hadlay doorashada, mucaaradka iyo amniga. Wuxuu ku adkaystay in dowladda ay ka go’an tahay doorasho qof iyo cod ah, isaga oo mucaaradka ku dhaliilay hadallada uu sheegay inay cabsi ku abuurayaan shacabka. Hadalkaasi wuxuu muujiyey in dowladda aysan qorshaheeda doorasho ka laaban, inkasta oo khilaafka siyaasadeed uu weli taagan yahay.
Guddiga doorashooyinka ayaa 15 Oktoobar 2026 ku dhawaaqay in doorashada labada aqal ee Baarlamaanka loo asteeyey 15 Abriil 2027, halka doorashada madaxtooyada loo qorsheeyey 15 May 2027. Hase yeeshee, ku dhawaaqista jadwalka kaligeed ma caddaynayso in dhammaan dhinacyadu isku raaceen habka doorashada loo qabanayo.
Haddii dowladda iyo mucaaradku heshiis gaaraan, waxaa suuragal ah in khilaafka lagu xalliyo wada-hadal iyo hannaan sharci oo la wada aqbalo. Haddii heshiis la waayo, waxaa kordhi kara khilaafka ku saabsan sharciyadda doorashada, matalaadda maamul-goboleedyada iyo aqbalaadda natiijada.
Arrinta ugu weyn ee Soomaaliya u taalla ma aha oo keliya in doorasho qof iyo cod ah la qabto, balse waa in la helo nidaam aan ku xirnayn qofka madaxweynaha ah, kaas oo madaxda dalka ku waajibinaya inay ixtiraamaan xeerarka doorashada iyo xaddidaadaha dastuurka.
Mustaqbalka siyaasadda Soomaaliya wuxuu ku xirnaan doonaa in madaxda dalka iyo mucaaradku ku heshiiyaan xeerar ay dhammaantood ixtiraamaan, si doorashadu u noqoto hannaan lagu kala baxo, halkii ay mar kale ka noqon lahayd sabab dhalisa xiisad siyaasadeed iyo mid amni.
